Саха сиригэр тарбахтарыгар талааннаах тимир, көмүс, мас, туос уустара олус элбэхтэр. “Алаас тула” бырайыак чэрчитинэн норуот маастардарын быыстапката тэрээһиннээхтик буолан ааста. Болҕомто киинигэр П.П. Романов аатынан Дьокуускайдааҕы ойуулуур-дьүһүннүүр училищетын устудьуоннарын уонна выпускниктарын үлэлэрэ турдулар.

П.П.Романов аатынан Ойуулуур дьүһүннүүр училище — норуот  материальнай култууратын үйэтитээччи

Дьокуускайдааҕы ойуулуур-дьүһүннүүр училищета 1945 сыллаахха, Улуу кыайыыны кытта тэҥҥэ аһыллыбыта. Училище хара бастакы аһыллыаҕыттан саха материальнай култууратын үйэтитиигэ улахан үлэни саҕалаабытынан барбыта. Онтон ыла сайдан билигин саха норуотун аатын ааттатар биллиилээх идэтийбит худуоһунньуктар, скульптордар, мас, муос, көмүс уустара үөрэммит кыһаларын аатын дорҕоонноохтук ааттаталлар. Кыһа директорынан саха биллиилээх уруһуйдьута К.П.Гаврильев үлэлиир. Кини төрөөбүт култуураны, төрүт үгэстэри илдьэ сылдьар кыһа үрдүк таһымҥа тахсыахтааҕар күннэтэ сыралыһар салайааччы. Ол да иһин, олох араас уларыйыыларыгар сөп түбэһиннэрэн, ФГОСка олоҕуран, үөрэх  хайысхатыгар эбии үөрэхтэри сатабыллаахтык аһан үлэлэтэр.

Оттон бүгүн, бу кыһа республика талааннаах оҕолорун ойуулуур-дьүһүннүүр искусство кистэлэҥнэригэр үөрэтэн, саха омук талааннаҕын өссө төгүл бигэргэтэр. Омук материальнай култуурата сүтэн-өһөн хаалбатын туһугар туруулаһар кыһа сылтан сыл аайы үлэтин хайысхата кэҥиир. Бүгүҥҥү бырайыакка бу кыһаҕа үөрэнэр уонна выпускниктар бастыҥ үлэлэрэ киэҥ сэҥээриини ылла.

“Биһиги отделениебытыгар 2 сыл 10 ый үөрэнэллэр. Худуоһунньук, уус уран оҥоһук маастара диэн идэлэнэн тахсаллар. 2013 сылга туоһунан тигии группата арыллыбыта. Сүрүн тиэмэбит “Моҕол ураһатын тигиитин” билсии. Аан бастакы үлэбитинэн Сигаева Сахаяналыын (Өлүөхүмэ)  Таатта Чөркөөҕүттэн булуллубут эдэр, баай дьахтар Моҕол ураһатын икки болотунатын  былыргылыы боростуой сиигинэн тигэн, Ярославскай аатынан түмэлгэ фонда быһыытынан туттарбыппыт. Моҕол Ураһа уопсай көстүүтэ хаартыскаҕа баара. Онтон киэбин суоттаан таһааран ылбыппыт, анализ оҥорбуппут. Норуот маастара, дипломнай үлэҕэ маастар-консультант Семен Черноградскай элбэҕи сүбэлээбитэ, научнай консультант быһыытынан археолог, Е. Ярославскай аатынан музей научнай сотруднига В.В.Попов үлэлээбитэ.

Республика араас муннугуттан олус талааннаах оҕолор үөрэнэллэр. Бииртэн биир сонун оҥоһуктар күн-түүн төрөөн, күн сирин көрөн иһэллэр. Бу быыстапкаҕа Винокурова Нарыйа (Сунтаар, Кутана) үлэлэрэ турдулар. “Сыарҕаҕа соһуллар оҕо биһигэ”,  Дьиэ кэргэн харысхаллаах “Үс бүөрдээх Үс кут”, Титова Сардаана (Таатта) “Хаппахчы диэлин лоскуйа”, Иванова Алена “Таптал, дьол кэрэһиттэрэ” , Алексеева Дайаана “Үрүҥ илгэҕит үллэ турдун” декоративнай панно лоскуйа,  бастакы куурустар туостан тигиллибит иһиттэрэ турдулар”- диэн кэпсиир учуутал Надежда Егоровна  Корнилова  .

Быыстапканы көрө сылдьан оҕолору кытта кэпсэтэбин. Аня Алексеева ”Үһүс кууруска үөрэнэбин. Кыра эрдэхпиттэн уруһуйдуубун. Бу кыһаҕа эдьиийим Аня Ефремова үөрэммитэ, кинитт. Дипломнай үлэбэр “Реконструкция берестяной урасы” диэн тиэмэни талбытым. Бу үлэбэр манна үөрэппит ньымаларын барытын туттабын. Бастакы кууруска сииктэр араастарын билбиппит. Сүрүн методикабытыгар уһуйааччыбыт Надежда Егоровна Мандар үлэлэригэр олоҕуран үөрэтэр. Бары портфолия оҥостон, хас оҥоһугу, сииги уруһуйдаан мунньан иһэбит. Сап хатыытын, талаҕы куурдуу технологиятын кистэлэҥнэрин билэн, үһүс кууруска иистэнэбит. Бэйэм муодаҕа коллекциялаахпын. Быйыл, Доннааҕы Ростовка “Дельфийскай оонньууларга” бараары бэлэмнэммиппит.Бу үөрэхпин бүтэрдэхпинэ АГиКИ туттарсар былааннаахпын.”

Читайте также:  Якутский кузнец - самоучка

Дайаана Алексеева (Үөһээ Бүлүү)Биир улахан үлэбинэн ” Хаппахчы диэлин (диэлэ- икки ойоҕосторо) лоскуйа” буолар. Бу лоскуйга кыыска аналлаах харысхал бэлиэлэр (биэс харах сүрэх)бааллар. Туоһунан ииһи олус сөбүлээтим. Киһи сайдар. Үлэ хайаатар да аккуратнай буолуохтаах. Сииктэрбит биир тэҥ буолаллара ирдэнэр. Уһуйааччыларбыт олус үчүгэйдик быһаараллар, ирдииллэр. Бастаан үөрэнэ киирбиппитигэр «Туос” тиэмэтигэр сорудах ылбыппыт. Хас биирдиибит төрөөбүт улууспут түмэлигэр баар туос оҥоһугу анализтаан, сиигин, бэлиэлэрин үөрэтэн бастакы өйдөбүллэри ылбыппыт.”

Салгыы үрүҥ, кыһыл көмүстэри кутар, чеканка, быһах, хомус оҥорор уус оҕолору кытта көрсөбүн.

Валера Стручков кэпсээнин саҕалыыр: ”Мин 17-18 үйэтинээҕи бастыҥаны учуонайдар хаһан (раскопка) булбуттарын, М.Носов уруһуйунан “Тымтык саас” диэн сарыы бастыҥа үлэбин туруордум. Бу үлэбэр уулаах көмүс, сарыы, оҕуруо тутуннум. Бастыҥаҕа киэргэл быһыытынан чуораанчыктар бааллар, кинилэр тус туһунан тыастаахтар. Бастыҥа сарыы таҥаска оҥоһулунна, онуоха сарыыны таҥастыыр олус ыараханын биллим. Былыр өбүгэлэрбит тикпит технологияларынан инчэтэ, инчэтэ тардан тикпитим. Оҕуруоларга чешскэй оҕуруолар, губчатай коралл киирдэ. Үөрэнэр идэбинэн брошка серияларын оҥоробун. Кыыллартан саҕалаатым, о.к. собо, сордоҥ, хатыыс, кус бааллар. Кэлин табаарыспынаан Вася Васильевтыын муус оҥоһугунан дьарыктанабыт. Томскай к. Аан дойду таһымнаах күрэххэ Кытай кэнниттэн иккис миэстэ буолан кэлбиппит. Бу улахан күрэххэ Италия, Малайзия о.д.а.государствоттан тиийэ кэлбиттэр этэ. Биһиги табалаах кыыһы “Северная Звезда” диэн ааттаан үлэ оҥорбуппутун дьүүллүүр сүбэ хайҕаабыта. Вася быйыл “Бал юных дарований” диэҥҥэ “Лучший студент” ааты ылбыта» Салгыы Вова Шадрин кэпсиир:» Мин малай пластикаҕа үлэлээбит үлэлэрбин “Айыылар” обьемнай композицияны туруордум. Бу үлэм АГИкИ, ХИФУ, ДьОДьУ, технология уонна дизайн колледж оҕолоро кыттар “Ювелирный мир молодых талантов” быыстапкаҕа кыттыбыта. Улахан ситиһиибинэн 2017с.Екатеринбург куоракка ыытыллыбыт ”Дельфийские игры» Сахалыы халандаар оҥороммун, Россия уонна СНГ дойдулар үрүҥ көмүс призердара буолбутум. Ол күрэххэ, дьүүллүүр хамыһыйа иннигэр  оҥоһуккун 4 чаас  устата уһанаҕын. Туттар тэрилбин барытын илдьэ бараҕын. Уһуйааччыларбын Людмила Евдокимовналыын, Александра Анатольевналыын толкуйдаан былыр өбүгэлэрбит туттар сэттэ хайаҕастаах, оҕуруолаах, өттүккэ иилиллэр сахалыы халандаары оҥорорго сүбэлэспиппит. Бу үлэм улахан хайҕабылы ылбыта. Биир олус интэриэһинэй научнай үлэни толоро сылдьар Христофор Стручкову көрүстүм. «3 кууруһу бүтэрэн баран, ХИФУ история кафедратын кытта былыргы маллары хаһыыга экспедицияҕа сылдьыбытым. Сунтаар Күүкэйиттэн икки 14-15 үйэтинээҕи бухатыырдары булбуппут. Ньурбаттан “Буут Айыыта” удаҕан уҥуоҕа баарын хаспыппыт. Дьон-сэргэ удаҕантан көрдөһөн сурук укпуттар, араас малы-салы бэлэхтээбиттэрин илэ харахпынан көрбүтүм. Холобура, сэриигэ барыахтарын иннинэ, эбэтэр ыарахаҥҥа түбэстэхтэринэ көрдөһөллөр эбит. Удаҕан курдаах, туорах ытарҕалаах, икки тимир тимэхтээх. Таҥаһыгар баар тимирдэрин ойууларын, оһуордарын чинчийэн үөрэттибит. Оһуорун бараньий рог эбит диэн быһаардыбыт уонна ити оһуордарын туттаммын, ити киэбинэн тимэх куттум. Научнай үлэбин салгыыр былааннахпын.

Читайте также:  В ФОТОГРАФИИ самое главное - ГЛАЗА

“Биһиэхэ талааннаах оҕолор элбэхтэр. –диэн кэпсээннэрин учууталлар А.А. Неустроева, Л.Е.Федорова саҕалыыллар. Бастатан туран эттэххэ, киһиэхэ өбүгэтин ситимэ хаанынан бэриллэр. Ол иһин талааннаах, дьоҕурдаах дьон оҕолоро син биир талааннаах буолаллар. Онон, биһиги кыһабытыгар утумнааһын улаханнык көстөр. Биһиги кыһабытыгар аҕата, ийэтэ үөрэммит буоллаҕына кыыһа, уола кэлэн үөрэнэллэрэ, дьэ баар суол.  Талааннаах үөрэнээччибит Ваня Тимофеев   2015 с. ювелирнай оҥоһуктарга аан дойду таһымнаах Worldskills күрэххэ Россия чемпиона буолбута. Дипломнай үлэтинэн “Дьоһун”диэн ааттаах чаһыта бу баар. Оҥоһугун үрүҥ көмүһүнэн оҥорбута. Чаһы иһигэр кыл, тайах туйаҕын туһаммыта. Тайаҕын туйаҕын сууйан, ыраастаан, сымнатыы үлэлэрин оҥорбута. Полировкалаабыта. Элбэх үлэни көрсүбүтэ. Дьүүллүүр сүбэ үрдүк биһирэбили биэрбитэ. Ону таһынан, олимпийскай чемпион Павел Пинигиҥҥэ сахалыы кур, дэйбиир, быһах анал сакааһынан оҥорбута. Вася билигин чааһынай тэрилтэ арынан үлэлии сылдьар. Төһө да эдэр буоллар, республика биир талааннаах ууһун быһыытынан сыаналанар. Таатта Баайаҕатыттан элбэх оҕо үөрэнэр.Матвей Винокуров декоративнай паннота, Егор Кларов “Ийэ сир биһилэх” трансформера үрдүк сыанабылы ылаллар. Ону таһынан, М.Аммосов аатынан ХИФУ история кафедратын(Прокопьева А,Н, Петров Д.М.),  “Киэргэ” фирма (А.К.Павлов, Г.Н. Павлова) кытта үлэлэһэбит. Кинилэр талааннаах оҕолор араас быыстапкаларга, аан дойду таһымнаах күрэхтэргэ кыттыыларыгар куруук үлэлэһэллэр, көмөлөһөллөр. Биһиги үөрэхпит кыһатыгар үлэлээн ааспыт методист Е.П. Посельскаяҕа уонна үөһээ ааттаабыт дьоммутугар түгэнинэн туһанан махталбытын тиэрдэбит. Кэлиҥҥи сылларга выпускниктарбыт дипломнай үлэлэригэр үлэ биэрээччилэрин кыттыһыннаран тургутууну тутар буолуохпутуттан үлэтэ суох хаалыы диэн биһиги кыһаҕа суох. Уонна этэргэ дылы, тарбаҕар талааннаах киһи хаһан даҕаны өлөн-охтон биэрбэтэ биллэр. Онон, биир эмэ оҕо, бүтэрээт, тута чааһынай тэрилтэ тэринэр» — диэн түмүктээтилэр.

Бу курдук, мин эмиэ саҥаттан саҥаны билэн, олус астынным. Эдэр оҕолор диэтэххэ сиппит-хоппут үлэлэриттэн астынан, инники сайдыыга эрэллээх буолан, бүөрэмньи санаалаах сырыттым. Бу кыһа баарын тухары саханы саха дэтэр материальнай култуурабыт сүтүө суоҕун өйдөөтүм. “Айар Кут” сурунаал тэрийбит быыстапката талааннаах оҕолор айар куттарын астын, талааннарын таһааран Аан дойдуга саха норуота баарын толору бигэргэтэригэр кыахта, эрэллэ, саҥаттан саҥа идеялары биэрдин.

                                             Лариса Аввакумова, суруналыыс

                                    Норуот маастардарын быыстапката

Көтөр араас саҥатын
Күйгүөрэ сатараан,
Хомусчааным лыҥкынаа,
Күөрэгэйдии дьырылаа,
Татыйыктыыр чыычаахтыы,
Тылыбырыы чугдаарыый.

Петр Дмитриев

Былыр хас биирдии уус бэйэтэ билэр сэкириэттээх, араастаан толкуйдаан, тимири эллээн араас тимир оҥоһуктары оҥорор буоллаҕына, билиҥҥи уустар, өбүгэлэрин ситиминэн оҥоһуктарын араастаан айаллар. Норуот маастара Роман Готовцев кэпсээнин маннык саҕалаата:”Бу сытар хомус дамасскай диэн кытаанах тимиртэн оҥоһуллубута. Оҥоһуккун бэйэ матырыйаалыттан оҥорор буоллаххына үйэлээх, сыаналаах буолар.»