Айар куттаах дьону кытары аһаҕас кэпсэтии хаһан баҕарар ордук истиҥ уонна ураты буолар. Ол кинилэр аһаҕас эйгэлэриттэн эбитэ дуу? Эбэтэр ураты айымньылаах сыһыаннарыттан эбитэ дуу? Айар куттаах дьон эйгэлэрэ – ураты… Бүгүҥҥү геройум айылгыта туспа, сырдык, арылхай!

https://youtu.be/vd_ri77koyU

Виталий Очировы үгүс дьон ырыаһыт эрэ быһыытынан буолбакка, кинини алгысчыт, олоҥхоһут диэн эмиэ билэллэр, биһирииллэр.

Виталий Очиров. Төрөөбүт төрүт дойдум тыына арчылыыр!

Таатта Харбалааҕыттан төрүттээх буолан ойор-тэбэр оҕо сааһа, дьоллоох кэмэ онно ааспытын күндүтүк ахтар-саныыр. Алтыс кылааска диэри Ытык-Күөлгэ үөрэнэр. Ол сырыттаҕына эһэтэ күн сириттэн букатыннаахтык барар. Онуоха аймах-билэ дьон уопсай сүбэтинэн, эбэтигэр ынах-сүөһүнү көрсө диэн анаан Харбалаахха көһөн тиийэр. Ол кэмтэн ылата «эбээ оскуолатын» ылыннарыылаахтык ааһар. Эбэтэ уус тыллаах-өстөөх, устар ууну сомоҕолуур кыахтаах буолан, уолчааны үгүс туһалаах, олохтоох өйдөбүллэргэ үөрэтэр. Сотору кэминэн, Виталий үүнэн-сайдан, эбэтин иитиитин ылбыт киһи быһыытынан, өрүү эйэҕэс, наар баары кытары сылдьар, дьоҥҥо сайаҕас сыһыаннаах киһи буола улаатар. «Хайдах да буол, куруук көнө майгылаах буолуохха наада» – диир үһү Виталийга эбээ барахсан.

Ыал улахан оҕото буолан, наар чугас дьонугар күүс-көмө, тирэх буолар. Туохха да найыламмат, күүстээх санаалаах, улэһит буоларга хатарыллар кэмнэрэ ситинник ааһаллар.

«Олох оскуолатын онно дьиҥнэхтик ааспытым. 8-с кылаастан ынаҕы ыыр буолан, сити кэмтэн ылата орто анал үөрэҕи бүтэрбитим да кэнниттэн, сүөһүлэрбин көрөн-истэн кэлбитим».

ДТ ТЫРААХТЫР АРГЫСТААХ, АЛЫПТААХ ЫРЫА ЭЙГЭЛЭЭХ!

Виталий маҥнайгы орто анал идэтинэн «бульдозерист», тута ДТ тыраахтырга олорон үлэлээн барар. Оо, ол сылларга төһөлөөх оту-маһы тиэйэн, тиритэн-хорутан үлэлээбитэ буолуой! Кини тыраахтарын собуоттаата да, тута ырыа ыллаан дьиэрэтэн барар идэлээх эбит.

«Тыаһа-ууһа күүс-тээх, олус улахан буолан күнү быһа ол тыаһы кытары охсуһан тахсаҕын ээ, ханнык-ханнык матыып ылламматаҕа баарай!» – диэн саныыр Виталий.

Ол курдук, ис эйгэтэ арахпакка өрүү угуйа, санаатын кынаттыы сырыттаҕа…
СПТУ-га үлэлиир кэмигэр охранниктан, рабочайтан саҕалаан, хачыгаар идэтин кытары баһылаан, күнү супту чоҕу кытары миккиллэр. Ол да буоллар, кини биир күндү ыра санаалаах – культура эйгэтин тутаах киһитэ буолан, дьонугар-сэргэтигэр үтүөнү түстүүр баҕалаах. Дьэ, ол да иһин буолуо, музыкальнай колледжка сыл аайы туттарса киирэр. Үһүс сырыыттан, дьэ, устудьуон үрдүк аатын ылар! «Итиннэ мин маннык санаалаахпын. Эрдэ киирбитим буоллар, сатаан үөрэниэм суох этэ. Кэмэ кэлэ илик! Айылҕам «дойдугар бар» – диэн, төптөрү эргитэн ыыта турдаҕа».

КЫЛЫҺАХ КЫЛААНА – ТОЙУК МААНЫТА…

Баҕалаах үөрэҕэр киирбитэ эмиэ туспа остуоруйалаах, дьэ, ол курдук, арай биирдэ өйдөөбүтэ, сахалыы матыыптаах ырыаны ыллыырга-туойарга саамай сүрүн дорҕооно, кылыһаҕа тахсыбат эбит. Уол сити санааҕа баттатан, бэрт өр сылдьар. Арыт-ардыгар «таах сибиэ ылсан!» дэтэлиир санаалар кини өйүн-санаатын тэһэ кэйиэлииргэ дылылар. Ол да буоллар, үөрэҕин бырахпат.

Читайте также:  Первичная Профсоюзная Организация Студентов

Арай биир сарсыарда уһуктаат, оронугар сытан эрэ «Бээрэ! Хайа муҥун табыллыбакка бардаҕай!» – диэн баран, кылыһах таһаарар ньыманы туһанан аа-дьуо дьиэрэтэн барар. Бай! Онуоха! Кылыһах кылаана, тааһы-тааска охсордуу эмискэ тахсан кэлэр. Виталий үөрүүтэ кэмэ кэмнэммэт буолан, ойон тураат, үөрэҕин диэки ыстанар. Онтон, дьэ, үлэлээн куолаһын чочуйан, араас ырыаны ыллаан барар.

«Үчүгэйдик эрчийдэххинэ кылыһаҕы таһаарар кыахтаах эбиккин! Сити кэмтэн ыла кистии-саба, бэйэм бэйэбэр кыралаан эрчиллэ сырыттым». Геройбут куолаһын чочуйан, оһуохайдаан, тойуктаан, олоҥхолоон айымньылаах эйгэҕэ умса түһүнэн кэбиһэр… Үөрэҕин бүтэрээт Мэҥэ-Хаҥалас Хара нэһилиэгэр үлэлии тиийэр. Кулуупка специалист быһыытынан ырыаҕа, оһуохайга оҕолору дьарыктыыр. Ол сылдьан араас күрэххэ сылдьар. Наар күрэххэ кыттар, барытыгар ылсан дьаныардаахтык дьарыктанар эдэр уолу, улуус киинигэр баар «Кыталык» үҥкүү народнай ансаамбылын салайааччыта бэлиэтии көрөн, үлэҕэ ыҥырар. Ити сылларга «Кыталыкка» артыыс буоларга улахан оскуоланы ааһар. «Алгыска күн бүгүн уһуйулла сылдьабын, элбэх оскуоланы аастахпына, сааспын ситэрим саҕана, ааттаах алгысчыт буолуохпун сөп. Барыта бэйэбиттэн тутулуктаах» – диэн Виталий бэйэтин санаатын аһаҕастык этэр.

Виталий Очиров. Төрөөбүт төрүт дойдум тыына арчылыыр!

КЫРАКЫЙ УОЛЧААНЫМ

«Кыракый уолчааным» диэн ырыа үгүс истээччи кутун-сүрүн туппута. «Ырыа хаһан баҕарар айбыт аҕалаах, төрөппүт ийэлээх» дииллэринии, бу да сырыыга – оннук. Истээччилэр Виталий Очиров толорор ырыатын «най» гыннар, бэйэтэ айбыт ырыата дии саныыллара буолуо эрээри, ис дьиҥэ отой туспа. Оллоонноон олорон истэргэ бэлэмнэн…

Дьэ, дьиҥ-дьиҥэ маннык.

Таатта улууһун Даайа-Амматыгар олорор Роман диэн эдэр уол бэйэтин оҕотугар анаан, биир үтүө күн айар кута өрө кэйэн, «Кыракый уолчааным» диэн ырыаны суруйа охсор. Сити кэмтэн ылата ырыа уонча сыл устата ылламмакка да, биллибэккэ да сытар. Тоҕо? Айбыт ааптар соһуччу күн сириттэн күрэнэн, кимиэхэ да ситэри эппэккэ, ырыа ылламмакка соҕотохсуйбуттуу, тулаайахсыйан сытаахтыыр. Бу кэм устата Виталий Очиров аата-суола республиканы биир гына тилийэ көтөн, хас биирдии саха ыалын кутун-сүрүн туппут ырыаһытынан биллэн барар. Биир үтүө күн артыыс, Даайа-Аммаҕа олоро сылдьыбыт ыалыгар ыалдьыттыы кэлэр, ааны эрчимнээхтик арыйан, күн сырдыгын кэриэтэ, киирэн кэлэр. Роман ийэтэ ол кэмҥэ, үөрбүт санаата күн сардаҥатын суһумун кэриэтэ дууһатын сырдыгынан толорон, үөрүүтэ кэмнэммэт. Кини ырыаһыкка уолун сырдык аатын ааттатарга, айбыт ырыатын ыллыырыгар тыл көтөҕөр. Виталий чочумча толкуйдуур эрээри, тута сөбүлэһэр. «Үчүгэйи кытары сырыт, үтүөнү ыҥыран ыл» диэн эбэтэ эппит тылларын ырылхайдык өйдүүр.

«Мин ырыаларбын барытын ыҥыран ылбыт курдукпун. Аны туран, ырыа эмиэ хаһаайыннаах буолар эбит диэн санааҕа кэллим. Ырыа бэйэтин хаһаайынын хас да сылынан, үйэнэн да буоллун кэтэһиэн сөп быһыылаах. Ити ырыа ылланан баран, тута хит буолбута, мин санаабар, иччилээх ырыа буолан буолуо. Кини чахчы айбыт ааптарын аатын үйэлэргэ ааттата туруо. Саха барыта ити ырыаны астынар, сөбүлүүр: Көрүүй бу, көрүүй бу Кып-кыра илиилээх! Кимий бу, кимий бу – Быыкаайык атахтаах! Көрүүй бу, көрүүй бу Нарын-намчы биэбэйбин, Кимий бу, кимий бу Күммүт-ыйбыт, тапталбыт Ити ырыам, арба, биир маннык остуоруйалаах. Саас истэччии дьүүлүгэр таһаарбытым кэннэ, тута СМС бөҕө тоҕо көтөн түспэт дуо! Быһата «уол оҕоломмуккунан эҕэрдэ» – диэн ис хоһоонноох. Мин ол кэмҥэ өссө аҕа оруолун билэ илик эдэр киһи, сонньуйа санаатым эрээри, хайдах «суох, оннук буолбатах ээ» – дии сылдьыамый?! Дьоммор, эрэллээх истээччилэрбэр махтана сырыттым. «Махтанабын, баһыыба, уолум 2 ыйдаах, 3 саастаах» – дии сырыттым. Мин ону сымыйалыы сылдьыбыт курдук санаммаппын. Төттөрүтүн, сахалыы өйдөбүлүнэн «суоҕу» да «баар» дии сылдьыбыт ордук. Ытаабакка-соҥообокко, суох ээ, туох да табыллыбат, бэйэм оҕом суох, ити ырыа таах мээнэ – дии сылдьыах кэриэтэ, махтанабын, мин уоллаахпын дии сылдьан, Айыыларым үрдүк көмөлөрүнэн, мин оҕом күн сирин көрөн, билигин ырыам ис хоһоонун ураты суолтанан толоро сылдьар. Уолум үс сааһа!». (астыммыт аҕа хараҕар эрэл кыыма кыламныыр).

Читайте также:  Инь и Янь: Вероника и Андрей и Николаевы

Геройбут тус олоҕор, айымньылаах үлэтигэр үрдүк ситиһиини баҕаран туран, кэпсэтиибит түмүгэр блиц-ыйытыы биэрэргэ сананныбыт:

1. Суруйааччылар айымньыларыттан ханныгы ордороҕун? – “Төлкө”-нү уонна “Сааскы кэми” ааҕыахха наада. Ити икки кинигэни аахтаххына, олоххор укулааттаах буолаҕын!

2. Оҕо сааһыҥ кэмиттэн биир түгэн, сибилигин өйгөр туох көтөн түһэрий? – Үөрэнэ барымаары уулуссаҕа нэлэккэй сылдьабын уонна ыһыытаан-хаһыытаан, ыллаан-туойан дьиэ тула хаамыталыыбын, ити да буоллар сарсыҥҥытыгар туох да буолбатаҕын курдук үөрэнэ барабын. Ыалдьыбаппын. Төрүт! Бу санаатахпына, оҕо сылдьан куоласпын эрчийэ сылдьыбыт эбиппин, бэйэм да билбэппинэ.

3. Ыйга, дьэ, төһө алгыһы тэрийэн ыытаҕыный? – Ыҥырыыны ылынан ый аайы уон эдэр ыалга алгыс түмэлин ыытабын. Дьон эрэнэн уонна итэҕэйэн ыҥырар. Аккаастаммаппын. Хайа да идэ буоллун дьон итэҕэлин ылыахха наада, ол саамай уустук. Дьон итэҕэйэр буоллаҕына, үлэҥ сааһыланар. Ыҥырар буоллахтарына сүүс бырыһыан бэриниилээхтик үлэлиэхтээххин.

4. Эн санааҕар “айар кут” диэн өйдөбүл тугуй? – Ырыаһыты икки эйгэҕэ араарабын. Айар куттаах ырыаһыт уонна иитэр ырыаһыт диэн. Айар ырыаһыкка ыллыырыгар быдан судургу, тоҕо диэн бэйэтин оҕотун (ырыатын) билэр буоллаҕа дии. Онтон мин атын оҕону (ырыаны) “иитэ” ылабын. Инньэ гынан, айар куттаах дьон диэн туспа, кинилэр айылҕаларыгар баар.

5. Түмүккэ, баҕа санаан. – Үчүгэйи түстүөххэ, суоҕу баар диэххэ наада!

Сай-ДархаN