Сахалыы толкуй, сахалыы ырыа киһи дууһатын дириҥник таарыйар. Саха эстрадатын ырыаһыта Варя Аманатова сахалыы ырыалара киһи дууһатын уһугуннарар алыптаах  – ыллатар да, ытатар да күүстээх. Варя айар суолун «Айар Кут” сурунаал ааҕааччыларыгар сырдатаары көрсөн кэпсэтэ сырыттыбыт.

Сахалыы кутум —өбүгэлэрбиттэн

Кыракый Варя аан бастаан сахалыы ырыаны ийэтиттэн истибит. Ийэтэ Розалия Андросова-Аманатова ис иһиттэн сахалыы куоластаах, уус уран самодеятельность ырыаһыта. Сиргэ, айылҕаҕа тахсан дьиэтин иһигэр да сылдьан, араас үчүгэй ырыалары ыллыырын оҕолоро истэ улааппыттара. Этэргэ дылы, “Тугун бэрдэй-кэрэтэй”, “Кымыстаах чороон” уо.д.а.ырыалар кинилэр өйдөрүгэр-санааларыгар умнуллубаттыы сөҥөн хааллаҕа. Ийэлэрэ барахсан ыарыһах буолан, сотору-сотору балыаһаҕа киирэрэ. Оччоҕо Варя  ыал улахан оҕото буолан, кыракый балтын, быраатын ийэ оннугар көрө, биэбэйдии, аһата хаалара. Ол сылдьан, утутар кэмҥэ ийэтиттэн истибит ырыаларын ыллыыра. Онон да буолуо, кыракый Варя оҕо эрдэҕиттэн толкуйа эрдэ тобуллан, олоҕу улахан киһилии анаарара. Ийэтэ төһө да ыарыйдар, мындыр иистэнньэҥ этэ. Оҕолорун таҥастарын — бэргэһэни, унтууну, соннору тигэрэ. Ону таһынан, дьүөгэлэрин, аймахтарын көрдөһүүлэрин быһа гыммата. Талааннаах ийэ ииһин таһынан, үчүгэйдик өрөрө. Онон сааскы соннор, куопталар, силиэттэр бииртэн биир сылаас, кэрэ таҥас буолан кэтиллэн иһэллэрэ. Ийэлэрэ билигин 70 саастаах ытык кырдьаҕас. Кэлин эмчит буолан, элбэх киһини араас ыарыыттан эмтээн, норуот махталын туппута.

Маннык эогиччи талааннаах ийэ төрдө-ууһа хантан эбитий? Розалия эһэтэ Василий Петрович Андросов-Мэҥий Баһылай 1905 сыллаахха Тандыыныскай нэһилиэгэр төрөөбүт. “Табалаах” холкуос тэриллиэҕиттэн кыттыылааҕа уонна стахановец, кэлин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит. Старай Русса куорат таһыгар Ильмень күөлгэ 19 стрелковай дивизияҕа сэриилэспит.  Сэриигэ бааһыран, атаҕын быстаран, дойдутугар эргиллибитэ.  Аҥар атахтаах да буоллар, дойдутун быыһыырга кытаанах үлэҕэ туруммут. Холкуоһугар бэрэссэдээтэллээбит. Аатырбыт уус, ыллыктаах санаалаах мындыр киһи. Ойоҕун Балбаара Халдееваны Уус Алдан Тумулуттан аҕалбыт.Онон  сахалыы ырыа кутун туппут Варябыт талба Тааттаттан төрүттээҕинэн киэн туттар.

Читайте также:  "НЬУРБАКААН" түмсүү 15 сыла

Варя аҕата Аркадий Аманатов бэйэтин кэмигэр албан ааттаах тустуугунан биллибитэ. Аҕатынан эһэтэ Афанасий Михайлович Аманатов райком бастакы суруксутунан үлэлээн ааспыт эбит. Кини сэрии ыар сылларыгар хоту Аллараа Халымаҕа, кэлин Горнайга, Таатта Ытык- Күөлүгэр үлэлээбитэ. Варя эһэтин архыыбыттан, ааспыт үйэҕэ куоракка баар үөрэхтээх Аманатовтар бары түспүт хаартыскаларын булан көрдөрдө. Онно кини эһэтинэн киэн туттарын эттэ, “Эһээм аймахтарын бэйэтин тула куруук мунньара үһү уонна үөрэхтээх буолалларыгар кыһаллар эбит” диэн сэһэргээтэ. Айар үлэтин 20 сылыгар “Алаас кыыһа” диэн ааттаан төрөппүттэрин төрдүлэрин, айар үлэтин чөмөхтөөн кинигэ таһааран үйэтиппитэ.

Онон, Варябыт салайар талааннаах, үөрэххэ тардыһыылаах, мындыр өйдөөх, сахалыы толкуйдаах, уһанар, иистэнэр,ыллыыр талааннаах өбүгэлэриттэн утумнанан кэлбит буолан, айылҕаттан күүстээх кылыһахтаах куоластаах, сахалыы куттаах ырыаһыт буолбутун итэҕэйэҕин. Ол иһин даҕаны, талааннаах ырыаһыт “Сахалыы кутум —өбүгэлэрбиттэн” диэн эрдэҕэ.

Алаас кыыһын ырыатын суола

Аан бастаан иккис кылааска үөрэнэ сылдьан, “Кэнчээри” оҕо ырыатын хоругар киирбитэ. Онно  Варяны бастаан, бастакы партия куоласка ыллата сылдьан, куолаһыҥ дьикти диэн, кэлин үһүс куоласка көһөрбүттэр. Кэнсиэртэргэ соло толороро. Атыттар биир ырыаны толорор буоллахтарына, Варя хайаатар да икки ырыаны толороро уонна толорон бүттэҕинэ көрөөччүлэр киниэхэ дохсун ытыс тыаһын бэлэхтииллэрэ. Оччоҕо кыысчаан ис иһиттэн үөрэн, өр сыанаҕа турарыттан олус дьоллоноро, долгуйара. Оччолорго кыракый буолан, бу дохсун ытыс тыаһа кини үйэтин тухары ырыа ыллыахтааҕар алгыс буоларын, хантан билиэй?  Ити кэмнэргэ ис иһиттэн ыллыан баҕарар Варя, биирдэ телевизорынан Саха тыйаатырын дьүһүйүүтүн көрөн, магнитофоҥҥа уһултаран ылбыта.  Уонна артыыстар туойалларын, хамсаныыларын бэйэтэ үөрэппитэ.  Сыыйа кини репертуарыгар “Таммахтар”, “Кэҕэ”, “Кырдал кыыһа”, “Миитэрэй” уо. д. а. ырыалар киирбиттэрэ. Билигин Варя Аманатова эстрада биир чаҕылхай ырыаһыта буолан туран, аан бастакы ырыа ыллаабыт хоругар РФ үтүөлээх, СР норуодунай аатын ылбыт – «Кэнчээригэ”бөлөххө, бу хору төрүттээбит РФ, САССР култууратын үтүөлээх үлэһитигэр В.С. Парниковка олус махтанар, сүгүрүйэр. Кини айар үлэҕэ идэлээх артыыс быһыытынан үлэлээбитэ быйыл 25 сыла туолар. Ол усталаах тухары көрөөччүлэр махталларын тутта.

Читайте также:  В Государственном цирке РС (Я) "Поколение NEXT-3"

Бастаан эстрада тыйаатырыгар кэллэҕин утаа, тыйаатыр уус—уран салайааччыта И.И.Бурцев этэн турардаах :“Варя, эн сахалыы куттаах ырыаларыҥ кэтит кэскиллээхтэр» — диэн. Ол кэмҥэ аан бастакы дьүһүйүүлэри иккиэн толкуйдаан оҥороллоро. «Мааппа” кэпсээни Иван Иванович ааҕар кэмигэр  Варя кыыс тойуктуура. Ол этилэр бастакы хардыылар. Кыраттан саҕаланан улахан үлэ саҕаламмыта. Ол да иһин Варя Аманатова сахалыы куттаах ырыа абылаҥар ылларыытыгар И.И.Бурцевка махтанар.

“Өбүгэм тыына” бырайыак

Төрүт дорҕоон, ырыа, тойук, кылыһах…. Өбүгэ тыына… Маннык хайысханы тутуһар эстрада ырыаһыттарын бырайыага олус дириҥ суолталаах, дьиҥ ис хоһоонноох.

Соторутааҕыта бу бырайыагынан Варя Аманатова дьоро киэһэтэ ааста. Улуу Өксөкүлээх “Ыччат сахаҕа” хоһоонугар тойугунан саҕаланна. Ханна да тахса илик  Алампа “Кимиэхэ” хоһооно туойулунна. Варя ис кутунан куруук төрүт өбүгэ ырыаларын-тойуктарын хасыһар. Онон, билиитин кытта холбоһон хоһооҥҥо олоҕурбут тойуга дуорааннанан, көрөөччү олус чугастык ылынна. Кини ис-иһиттэн иэйэн туран Екатерина Захарова “Ол түүн”, “Кэҕэ”, Валерий Ноев “Быраһаай, күөх сайын”, Николай Тарабукин “Ийэм уҥуоҕуттан иһэн”, “Мин ийэм”, Раиса Захарова “Кэрэҕиттэн бэлэхтээ”, “Алаас кыыһа”, “Өбүгэм алааһа”, “Кырдал кыыһа” уо.д.а. ырыалары толордо. Биир сөҕүмэр толоруутунан Сергей Зверев “Улуу Москуба туһунан тойук” алгыс-тойугу толоруута буолар.

Ырыалары кыл кырыымпаны оҥорор сатабыллаах уус, Мэҥэ-Хаҥалас Майатыттан төрүттээх Руслан Габышев доҕуһуоллаата. Онон, Варя куолаһын дьүөрэлии тыыннаах муусука көрөөччү сүрэҕин долгутта. Манна эбэн эттэххэ, Руслан Габышев саха инструменын үйэтитэр үлэни ыытар. Ол курдук, кыл кырыымпаны, ох саа-тардыы кырыымпаны, биир струналаах кылыһах кырыымпаны (уклели сахалыы көрүҥэ) оҥорор идэлээх. Кини оҥорбут инструменнара ырыаны өссө сахалыы тыынныыллар, ырыаһыты да, көрөөччүнү биир тэтимҥэ киллэрэллэр. Бу курдук, саха киһитин куйаар ситимигэр, өбүгэ тыыныгар киллэрэн, сахалыы ырыа дьоро киэһэтэ түмүктэннэ.

Кылыһахтаах куоластаах саха норуотун киэн туттар ырыаһыта Варя Аманатовалыын сэһэргэһиибит түмүктэннэ. Ырыа киэҥ дуолугар,айар аартыга саҥа ырыаларынан, өбүгэ тойуктарынан толору буоллун диэн алгыспытын аныаҕыҥ!

                  Лариса Аввакумова, суруналыыс