Үтүмэн үйэлэри мөҥүөннээн кэлбит ыһыахпыт сүрүн киэргэлэ-оһуокай буолар. Оһуокай- саха норуотун биир бастыҥ үҥкүүтүнэн буолар.

    Чинчийээччилэр үлэлэрин аахтахха, оһуокай күҥҥэ сүгүрүйүү сиэрин-туомун үҥкүүтэ диэн ааттыыллар. Сахалар төгүрүччү илиилэриттэн тутуһа сылдьан, илиилэрин өрө уунан күҥҥэ бокулуоннууллар, күҥҥэ сүгүрүйэллэр диэн бэлиэтииллэр. Биир киһи таһаарар, ону атыттар үтүктэллэр.

    Оһуокайы араас кэмҥэ чинчийбит  дьоннорунан Р.Маак, А.Миддендорф, Н. Худяков, В.Серошевскай буолаллар. Онтон сахалартан: Сэһэн Боло, Г.Ксенофонтов, А.Кулаковскай, П.Ойуунускай үлэлэриттэн элбэхтик билсиэххэ сөп. Онтон билиҥҥи кэмҥэ оһуокайы чинчийбит, оһуокайы киэҥ араҥаҕа пропагандалаабыт киһинэн Николай Петрову ааттыахха сөп.Кини оһуокайы научнай өттүнэн киэҥник ырытыы оҥорбута. Онтон оһуокай хамсаныыларын араастарын үөрэппит, онтун кинигэҕэ таһаарбыт киһинэн Мария Жорницкая буолар.Кини оһуокай араастарын 5 чааска араарбыта:1.Бүлүүлүү, 2.Өлүөхүмэлии, 3. Аммалыы, 4. Мэҥэлии, 5. Уус Алданныы.

     Онтон салгыы оһуокай үҥкүүнү ырыппыт, хас хамсаныытын научнай өттүнэн көрөн үөрэппит киһинэн, билигин Ангелина Лукина буолар. Кини үлэтигэр саха фольклорун этигэр-хааныгар иҥэриммит, сахалар киэн туттуубут, норуот дэгиттэр талааннааҕа С.А.Зверев- Кыыл Үола оһуокайын ырытан холобурдуур. Оһуокай түһүмэхтэрин : 1. Киириитэ-дьиэрэтэн саҕалааһын. 2. Хаамыы үҥкүү. 3. Көтүү үҥкүү. 4 Бытаардан түмүктээһин.

     Үҥкүү тылын этээччи айар талаана, хомоҕой хоһооно, ылбаҕай ырыата, түһүлгэни тутуута улахан оруоллаах.Үҥкүү тылын таһаарааччыга кынаттара көмөлөһөллөр. Кынаттар үчүгэйдик үтүктэллэрэ, үҥкүү тэтимин ылыытыгар ордук суолталаах. Билиҥҥи кэмҥэ оһуокайы  3 арааска араараллар: 1.Бүлүүлүү, 2.Киин, эбэтэр Илин эҥэрдии, 3. Өлүөхүмэлии.

     Бүлүүлүү оһуокайга норуот айымньытын 3 көрүҥэ- хоһоон, ырыа, үҥкүү бииргэ сиэттиһэн- силбэһэн сылдьаллар. Оһуокай хоһооно, матыыба норуот олоҕуттан, итэҕэлиттэн уонна сиэр-туом тойуктарыттан, ыһыах түһүмэллээх ырыаларыттан утумнаан ис хоһооно,ойуулуур-дьүһүннүүртыллара уларыйан барбыттар.

     Саха полкулуорун биир биллэр чинчиһитэ Д.К.Сивцев- Суорун Омоллоон маннык суруйбут: “Кэлин ыһыахха сиэр-туом сигилитин толоруу аччаан, көрүлүүр-оонньуур өттө үксээн испит быһылаах. Ол саха олоҕун, итэҕэлин уларыйыытыттан тутулуктаах-ситимнээх. Онтон кэлин ис хоһооно аҥаардас айылҕа тиллиитин, саас ,сайын буолуутун, дьон олоҕун хоһуйуу буолар”. Чинчийээччилэр бэлиэтииллэринэн, өр сыллар усталарыгар түһүлгэни төрүттээбит оһуокайдьыт айылҕаны ойуулаан-оһуордаан этэн киирэн бардаҕына, бүтүн поэма тахсан кэлэр дииллэр. Онон оһуокайдьыттар норуоттан тахсыбыт тыл маастардара, поэттар буолаллар. Кынаттаах тыллар үҥкүүһүт эт өйүттэн, ис сүрэҕиттэн саҕыллан, киэҥ дуолга кыырайан тахсаллар. Өр сылларга дьүүллүүр сүбэҕэ үлэлээбит, тылларын-өстөрүн элбэхтик истибит  буолан, кинилэр тутатына бириэмэтигэр, миэстэтигэр сыһыаран, тыл дэгэтин араастаан наардаан, биир умнаска тиһэн, ырыа-хоһоон оҥорорго, айылҕаттан айдарыылаах чахчы талааннаах дьон оһуокайдьыттар буолаллар дии саныыбын.

     Аны бу кэрэ тылларбытын, ырыабытын дьоҥҥо тиэрдиибит, туттуубут- хаптыыбыт,таҥаспыт- саппыт бу барыта эмиэ биир туспа кэрэ хартыына. Оһуокайдьыт уратыта, дьоҥҥо-сэргэҕэ сөбүлэнэр өрүттэрэ, күлүм-чаҕыл көрүҥэр, хомоҕой хоһоонугар, кэрэ дорҕоонноох куолаһыгар, хаамар,көтүтэр, түһүлгэни тутар ритмигэр,тутта-хапта сылдьыытыгар артыыс киһи киэбэ толору баар. Кинилэр норуот ырыатын-тойугун дьиҥнээх утумнааччыларынан, илдьэ сылдьааччыларынан, тар5атааччыларынан буолаллар. Бүлүү оройуоннарыгар 1943 сыллаахха М.Н.Жирков салайааччылаах музыкальнай, поэтическай полкулуору хомуйар этнографическай экспедиция Үөһээ Бүлүүнэн, Ньурбанан, Сунтаарынан айаннаабыта. Ыһыахтарга сылдьан, оһуокайдьыттартан, норуот ырыаһыттарыттан 40 араас матыыбы суруйан барбыттар.

      60-с сылларга композитор Г.А.Григорьян сылдьыбыта. 1979 с. музыковед Надежда Николаевна Николаева көҕүлээһининэн музыкальнай-фольклорнай холбоһуктаах экспедиция кэлэн үлэлээн барбыт. Манна улуус оһуокайдьыттарын, норуот ырыаһыттарын толору  уонна киэҥник устан барбыттар. Оһуокайга куолас икки дорҕоонун 2 көрүҥҥэ араарбыттар: дьиэрэтии уонна дэгэрэҥ. Түһүлгэҕэ ыҥырар дьиэрэтии тойугу оһуокайдьыт кэрэ кылыһаҕын оонньотон, ким хайдах таһымнааҕынан уһуннук тардан саҕалыыллар. Оһуокай хаамтарыытыгар уонна көтүтүүтүгэр дэгэрэҥ матыыбынан дэгэлдьитэн этэллэр. Маныаха оһуокайдьыт куолаһын кэрэтинэн, чөллөркөйүнэн ырыа дорҕоонун киэргэтэр, байытар уонна хаамар тэтимин бэйэтигэр сөп түбэһиннэрэн бытаардар, көтүүтүгэр түргэтэтэр.

Читайте также:  Саха үҥкүүтэ. Якутский танец

     Маны таһынан Бүлүүлүү оһуокай түбэ-түбэнэн, улуус-улууһунан син биир тус-туспа уратылаах буолаллар. Куорат Бүлүү оһуокайа сулбу-халбы, тэтимнээх соҕус. Үөһээ Бүлүүлэр арыый аҕай бытаан, Ньурбалар оһуокайдара наҕыл, бытаан. Онтон Сунтаар оһуокайа  тэтимэ түргэн. Билиҥҥи балысхан сайдыы тэтимигэр оҕустаран, Бүлүүлүү оһуокайбыт тэтимэ эмиэ түргэтээбитин бэлиэтииллэр.

     Бүлүү сүнньүгэр Ньурба улууһа былыр-былыргыттан саха төрүт үҥкүүтүн оһуокайы өрө тутан кэлбит улуустартан биирдэстэрэ буолар. Ньурба оһуокайын улуус хаһыатыгар араас кэмнэргэ тахсыбыт ыстатыйалар кэрэһэлииллэр. Ол курдук 1939 сыллаахха “ Кыһыл сулус»  хаһыакка Уйбаан диэн автор таһаарбыт ыстатыйатыгар маннык суруллубут: “ Ньурба дэриэбинэтигэр олорооччулар улахан өттө эдэр ыччат саха норуотун киэҥник тэнийбит маассабай оонньуутун- оһуокайы тэрийэллэр. Үҥкүү тылын этээччилэр оһуокай тыыннаах мусукааннарынан уонна баһылыыр тутаахтарынан буолалларын үҥкүүлээччилэр бары билэллэр. » Салгыы автор үҥкүү тылын таһаарааччы этэр тылын ис хоһоонугар болҕомтону ууруохтааҕар, этэр тылларын эрдэттэн толкуйдаан бэлэмнэниэхтээҕэр тохтообут.

      1944 сыллаахха В.Червяков автордаах ыстатыйаҕа оһуокайдьыт хабаана, дьалаана суохтук хоһуйуута кими да умсугуппатын ыйан туран, маннык тылларын сытыытык кириитикэлиир: “ О5онньор буоллар олордун, о5о буоллар ытаатын, эмээхсин буоллар эмэ5ирдин, ынах буоллар ыанньыйдын, ньирэй буоллар маҥыраатын, кулун буоллар кураһыйдын. » Дьиҥэ, этээччи ити тылларынан оһуокайга умсугуйбут киһини туох да тохтоппотун бэлиэтээн эппит буолуохтаах.

      Сэрии кэминээҕи хаһыаттарга ыһыахтар, оһуокай туһунан суруллубатах. Дьоннор ахталларынан, ити кэмнэргэ сайын өрүс биэрэгэр киэһэ аайы оһуокай буолар эбит. Түүн оһуокайдаан баран, үлэлэригэр кэлбэккэ, эбэтэр хойутаан кэлэн, үлэлэриттэн уһуллубут түбэлтэлэрэ бааллар эбит.

      1954-56 с.с. хаһыаттарга холкуос ыһыахтарын  туһунан иһитиннэриилэр бааллар. Ол курдук, ыһыах тэрээһинин уонна оһуокай туһунан ньурба дьоно куруук суруйаллар, санааларын атастаһаллар эбит. 1969 сыллаахха В. Максимов: “ Үҥкүү тылын этээччилэри эрдэттэн булуохха. Бастыҥ этээччилэри грамотанан наҕараадалыахха, харчынан бириэмийэлиэххэ, магнитофоҥҥа устуохха, олохтоох араадьыйанан биэриэххэ»- диэн суруйбут. Онтон К.Д.Уткин: “ Ааттаах-суоллаах этээччигэ бэлиэ бэлэ5и, холобура, национальнай киэргэллээх таҥаһы, эбэтэр мүһэни туттарар тустаахха даҕаны дьоҥҥо даҕаны биһирэбили ылыах этэ»- диэбит. Бу маннык ыстатыйалар Ньурбаҕа оһуокай үҥкүүтэ умнуллубатыгар уонна салгыы сайдарыгар улаханнык туһалаабыттара саарбаҕа суох.

       Ньурба сиригэр устар ууну сомоҕолуур уран тыллаах,айылҕаттан айдарыылаах, түһүлгэни төрүттээччилэр ааттара билигин даҕаны умнуллубакка, уос номоҕор сылдьар. Ол курдук Ион Матвеевич Харитонов- Саахардаах Дьуона кылыһаҕын ырааһынан-кэрэтинэн, ураты тылын кыаҕынан дьону сөхтөрөрө. Догоюков Иван Павлович- Доҕойук Уола туойдаҕына, дьиэ иһинээҕи иһит-хомуос, хобордоох бүтүннүү кыыгыныы-лыҥкыныы ыллаһара. Кини бараммат хоһоонунан, баай кылыһаҕынан атыттартан чорбойоро. Егоров Никифор Иннокентьевич- Эрэһээнньэ Уола уһун тыыннаах, улахан этээччи быһыытынан биллэрэ. Этэн, эҥсэн киирэн бардаҕына, куолаһа ордук чөллөрүйэн, дорҕооннуран барарын сөҕөллөрө.Төтүттээбит түһүлгэтин сэлиик ат сиэлэринии эрчимнээхтик илдьэрэ, айан сылгытыныы уһуннук барара. Иванов Никифор Григорьевич-Сыҕаан Никииппэр этэн киирэн бардаҕына сирэйдиин-харахтыын бүтүннүү уларыйара, имэҥирэн- илбиһирэн ылара. Хоһуйар тылын хомуһуна өргө диэри дьон кулгааҕыттан сүппэт этэ. Афанасьев Сергей Иванович –Ордьоох Сэргэй уһун тыыннаах, киэҥ түһүлгэлээх, умсулҕаннаах тыллаах этээччинэн биллибитэ. Кини эттэр эрэ дьон-сэргэ сэргэхсийэрэ, бары бүттүүн түһүлгэҕэ көҥү анньан киирэллэрэ. Онтон этэр хоһоонун биир ыһыахха сарсыардаттан, нөҥүө сарсыарда диэри кыайан этэн бүтэрбэт этэ. Тогуллахов Михаил Гаврильевич- Ойуунускай Мэхээлэ  сылайбат-элэйбэт сындааһыннаах, аһаҕас, чуор куоластаах, эрчимнээх этээччи этэ. Эттэҕин аайы эбиллэн этэр, устар ууну сомоҕолуур хоһооннооҕо. Итинтэн көстөрүнэн, хас биирдии этээччи дьоҥҥо-сэргэҕэ сэргэтэр, кимиэхэ да майгыннаабат уратылаахтар эбит.

Читайте также:  Церемония кумысопития у народа саха

         Норуот дэгиттэр талааннааҕа Семен Степанович Егоров 80-90 с.с. оһуокайы дьүүллүүр сүбэҕэ үлэлээн, маннык суруйбут: “ Ыраас,сырдык күҥҥэ уйгу ыһыах оһуокайын этээччилэр эгэлгэ кэрэ кылыһахтаах, уурбут-туппут курдук ис хоһоонноох, Дьондуорускай тойугун тоҕо тардан, Сэлбиэрискэй ырыатын сэгэлдьитэ дьиэрэтэн үстүү- түөртүү түһүлгэ биир кэмҥэ көлөһөлүү эргийдэ. Бастыҥ этээччилэр алаас  сыһыы саҕа суон түһүлгэни ханан да халбаҥнаппакка туталларынан уратылаахтар. »

        Биһиги киэн туттар оһуокайдьыттарбыт: кутуллар хомоҕой хоһоонноох Н.Н.Егоров-Ньукутта, оһуор ыллам ырыалаах Н.Ф.Осипов-Чоомуут, уһун тыыннаах С.В.Семенов-Сиэдэрэй Сэмэн, кэрээбэт кэҕэлии этэр И.Додохов, быстыбат эрчимнээх куоластаах В.М.Васильева, кырыымпа кылыһахтаах С.Н. Тимофеев-Сыччыкы Сэмэн, кэрэ куоластаах Илья Кутанов, киэҥ түһүлгэлээх этээччи Петр Тогонохов ааттара билиҥҥи кэм оһуокайдьыттарыгар үтүө холобур буолар.

        Ньурбаҕа ХХ1 үйэни көрсө ыытыллыбыт «Айхал» ыһыаҕар сылдьыбыт ытыктыыр киһибит Данилов Эдуард Федорович бу курдук суруйбут: “ Ньурба оһуокайын кырдалыгар, иккилии түүннээх- күн оһуокай ырыата-тойуга былыргылыы аҕырымнаан көрбөккө тохтобула суох дуораһыйбытыттан ыһыахчыттар, ордук ыалдьыттар улаханнык үөрдүлэр уонна астыннылар. Бастыҥ этээччилэр түһүлгэлэригэр, киэһээҥҥи сөрүүҥҥэ хастыы да сүүстээх түһүлгэлэр буолуталыы сырыттылар.Ити оһуокай Ньурбаҕа уостан-сүтэн хаалбатын, орто саастаах уонна эдэр дьон сөбүлүүрүн туоһулуур. »  

        Өҥ буордаах Ньурба сиригэр силис тардан үүммүт, биһиги киэн туттар оһуокайдьыттарбыт: кутуллар хомоҕой хоһоонноох Н.Н.Егоров-Ньукутта, оһуор-ыллам ырыалаах Н.Ф.Осипов-Чоомуут, Дэгиттэр талааннаах С.С.Егоров- Оһоокой Сэмэн, С, В.Семенов- Сиэдэрэй Сэмэн, кэрээбэт кэҕэлии этэр И.Додохов, быстыбат эрчимнээх куоластаах В.М.Васильева, кырыымпалыы кылыһахтаах С.Н. Тимофеев- Сыччыкы Сэмэн, кэрэ куоластаах Илья Кутанов, киэҥ түһүлгэлээх этээччи Петр Тогонохов, хомоҕой хоһоонноох И.Т.Сидоров, кэрэ иэйиилээх этээччи И.С.Ефимова, кэһиэхтээх куоластаах, хомоҕой хоһоонноох Е.М.Егоров, кылыгырас кылыһахтаах С.С.Егоров сырдык ааттара билиҥҥи кэм оһуокайдьыттарыгар үтүө холобур буолар.

       Оһуокай быстыбат утумун салҕааччыларынан, өлбөт-сүппэт үйэлээччилэринэн күн бүгүн буолаллар: Д. Г. Егорова-Ырыа Даарыйа, А.И. Степанов, А.Ф.Софронов, И.Г.Ушканов, Р.М.Тихонова, И.С.Васильева,  Г.В.Гурьева, Т.Г.Дмитриева, В.Е.Сухаринова, К.В.Федоров, О.С.Ушканова, И.Е.Семенова уо.д.а. Кинилэр Ньурба оһуордаах оһуокайын Бүлүү сүнньүгэр уонна республикаҕа тиийэ аатырдаллар, дьон билиниитин,биһирэбилин ылаллар.

        Онтон балысхан сайдыылаах кэмҥэ оһуокайы салгыы сайыннаран, үүнэр көлүөнэҕэ тиэрдээччилэринэн буолуохтара диэн эдэр эрчимнээх оһуокайдьыттарбыт ааттарын үөрэ-көтө бэлиэтиибит: Валентина Бухолова, Людмила Жиркова, Римма Сидорова, Таисия Кучурова, Таисия Новгородова,Прокопий Федоров, Айаана Антонова,  Дмитрий Слепцов Валерий Платонов уо.д.а.

        Бүлүү сүнньүн оһуокайдьыттара түмсэн, сомоҕолоһон Ньурбаҕа ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕыгар Саамай уһун бириэмэлээх оһуокай диэн Гиннес рекордун оҥорон, Оһуокайбытын аан дойду билиниитигэр таһаарбыппыт кэрэхсэбиллээх. Бу оһуокайы таһаарбыт биһиги биир дойдулаахпыт, Ньурба Дархан этээччитэ П.Н. Степанов үтүө аата умнуллубат  өйдөбүл буолан, оһуокай историятыгар үйэ саас хаалыаҕа.

         Ньурба оройуонугар  “Кыталык” культура дыбарыаһын иһинэн үлэлиир “Талба талааннаахтар түһүлгэлэрэ” народнай фольклорнай коллектив салайааччыта Николаева Розалия Николаевна “Түөлбэ оһуокайа” проега 2014-17 с.с. түөрт сыл оройуон нэһилиэктэрин хабан, элбэх киһини түмэн, ыаллыы улуустары хабан, үрдүк таһымнаахтык үлэлээн кэлбитэ. Бу проегы улуус дьаһалтатын баһылыга үбүлээн, сыл ахсын “Түөлбэ оһуокайа” күрэҕи үрдүк таһымнаахтык, элбэх ыалдьыттары түмэн, саҥа талааннары таһаарбыт нэһилиэк  100 000 00 солк. сертификат тутан үөрүү үтүмэнин билбитэ.

         Онтон 2018-19 с.с. Ньурба куоратыгар Николаева Р.Н. “Ньурба оһуордаах оһуокайа”  проега “Ньурба куората” муниципальнай тэриллии баһылыга Иванов А. И. өйөөһүнүнэн Ньурба куорат тэрилтэлэрин икки ардыгар ыытыллан, отутча саҥа оһуокай этээччилэр түһүлгэ тэрийэн, бэйэлэрин холоннулар. Күрэх кыайыылаахтарын быһаарар түмүктүүр түһүлгэ Ньурба куорат уйгу-быйаҥ ыһыаҕар “Алгыс түстэниитэ” оһуокайга ыытылынна. Кыайыылаах Киин балыыһа үлэһиттэрэ  куорат баһылыгын илиититтэн 50 000 солк. уонна кыттыбыт биэс тэрилтэ 10 000 солк. сертификат туттулар .

      Үтүмэн үйэлэри мөҥүөннээн кэлбит бүлүүлүү оһуокайбыт саҥаттан саҥа талааннары түмэн, түһүлгэтэ кэҥии, ырыата-тойуга ыраахха диэри дуорайа турдун! Саха тыллаах, саха тыыннаах дьон , бары бииргэ түмсэн, сомоҕолоһон Оһуокайбытын өлбөт-сүппэт үйэлиэҕиҥ диэн ыҥырабыт!                         

“Кыталык” КД иһинэн үлэлиир “Талба талааннаахтар түһүлгэлэрэ” НФК салайааччыта Николаева Розалия Николаевна.