Куукула алыптаах эйгэтэ

Ыһыах кэмигэр, Уус түһүлгэтигэр, быыстапкалары көрө сылдьаммын, илиинэн оҥоһуллубут куукулалары көрөн, оҕо сааспар оонньуур сыахайдарбын санаан кэллим. Тоокколоһон билбитим, сыныйан көрбүтүм, кырдьык, киһи сонургуур араас куукулалара эбит. Эмискэ сыахай дьикти эйгэтигэр, хаһан эрэ дьоллоох оҕо сааспар киирэн ыллым…

Бастакы саҕалааһыннар, бастакы кыайыылар

 Түмсүү 2016 сыллаахха тэриллибит. Тарбаҕар талааннаах, эдэркээн Ньургуйаана Николаевна Васильева көҕүлээһининэн тэриллибит. Кини аан бастаан сыахай эйгэтигэр киириигэ маастар кылаас ыыппыт. Дьону көҕүлээн, интэриэһиргэтэн ыыппыт бастакы дьаһалын кэнниттэн, бу дьарыгы сөбүлээбит дьоннор, кини тула мустан барбыттар.

«Маастар кылаас кэнниттэн, дьарыгы сөбүлээбит дьоннор мустан, куукулалары инникитин хайдах сайыннарыахха сөбүй диэн сүбэлэспиппит. Сыахай эйгэтин саҥа саҕахтарын арыйарга саҥа көрүүлэри киллэриэххэ наадатын өйдөөбүппүт. Этии киирэн, Дмитрий Наумов “Сардаана” сибэкки остуоруйатыгар 9 куукулалары оҥорбуппут. Оҥоһукпут тутатына Оҕо көмүскэлин күнүгэр өрөспүүбүлүкэтээҕи быыстапкаҕа барбыта. Салгыы ол куукулаларбыт  “Бал снежной долины” күрэххэ кыттан, халандаарга киирбиттэрэ. Дьэ, онтон үөрэн, сүргэбит көтөҕүллэн түмсэрбит элбээн, өссө да араас куукулалары оҥорорго санаммыппыт. Дмитрий Наумов остуоруйатын куукулаларын көрөн, үөрэн, махталын биллэрбитэ» — диэн, Араҥастааҕы “Сайдыс” оскуола-саад приютун мецената, “Арыллыы” кыбытык тигии салайааччыта Е.Д.Федорова уонна Ньурбатааҕы кииннэммит библиотечнэй систиэмэ нэһилиэнньэни правовой сырдатыы секторын кылаабынай библиотекара Ю.В.Шадрина санааларын үллэһиннилэр.

Тыйаатыр сылынан бэлэх

Арассыыйаҕа быйыл тыйаатыр сыла биллэриллэн, тыйаатырдарбыт үлэлэригэр, артыыстар олохторугар умнуллубат түгэн элбэх буолла. Ол курдук, “Сыахай эйгэтэ” түмсүү соһуччу дьоһун бэлэҕин утары уунна. Бу идея ааптарынан Г.Д. Федорова буолбут. “Биһиги, күөх Ньурбабыт, кини талааннаах дьоннорун киэҥ Арассыыйа үрдүнэн биллэрбит дьоһун артыыстардаах Ньурбабыт тыйаатырын тоҕо үйэтиппэппит?” диэн этии киллэрбитигэр бары үөрүүнэн сөбүлэһэн, үлэлээн киирэн барбыттар.

«Арай биир күн, билэр киһим Галина Дмитриевна төлөпүөнүнэн эрийэн артыыстар көстүүмнэрин хаартыскаҕа түһэрэн ыыт диэн көрдөһөр. Онтон бириэмэ ааспытын кэннэ, биһиги куукулаларбытын артыыстар уобарастарынан оҥордубут, көстүүмнэри кэтэттибит диэн биллэрбитигэр, үөрүүнэн Ньурбатааҕы тыйааатыр ураһатыгар ыҥырбыппыт. Дьэ, ол кэлбиттэригэр көрөн олус үөрдүбүт. Дьоммут артыыстарбыт оонньуур уобарастарынан, көстүүмнэринэн куукулаларын оҥорбуттар. СӨ норуодунай артыыската Валентина Николаеваны Ньырбакаан оруолугар, эмиэ кинини эдэр эрдэҕинээҕи Мельпомена уобараһыгар, артыыс Леонид Анисимов Ньырбакаан уолун уобараһыгар, СӨ үтүөлээх артыыһа, директоры солбуйааччы Николай Никитин Күн Күбээдьэ олоҥхоҕо Абааһы оруолун уобараһын, Эдэр көрөөччү тыйаатырын артыыската, СР култууратын туйгуна Розалия Тартаканова Күн Күбээдьэ олоҥхоҕо Кыыс Кыыбайдаан абааһы оруолун уобараһын оҥорбуттар. Били миигиттэн ылбыт көстүүмнэрин үкчү тикпиттэр. Үөрүү, соһуччу бэлэҕи тутуу, киэн туттуу ытыс тыаһынан доҕуһуолланна. Маннык үтүө үйэтитиилэри оҥорбут күндү дьоммутугар өссө да айымньылаах үлэни баҕаран туран, тыйаатырбыт аатыттан, махтал суругу туттардыбыт. – диэн Мария Егоровна Семенова, Ньурба тыйаатырын литературнай чаас сэбиэдиссэйэ сэһэргиир.

Түмсүү салайааччыта Ньургуйаанаттан куукуланы хайдах оҥорор технологиятын ыйытабын. « Урут кыра сырыттахпына ийэм араас сурунааллартан куукула сыахайдары көрдөрөр этэ. Онтон ыла ити эйгэни ылына, кэрэттэн үөрэ, кэрэни кэрэхсии үөрэммитим. Кэлин Намнааҕы педучилищены бүтэрэн баран, Ньурба улууһун искусство оскуолатыгар живопись учууталынан үлэлиир кэммэр, республикаҕа куукула ремеслотын саҕалааччылар Василий Андросов, Надежда Руфова уо.д.а. ааттара биллэр буолбута.Куукула куонкурустара саҕаламмыттара. Үлэлиир оскуолабар үтүө учууталлары кытта билсибитим. Алиса Васильевна Егорова, Зинаида Егоровна Ильина көмөлөрүнэн, өйөбүллэринэн өрөспүүбүлүкэҕэ бастакынан ыытыллыбыт куукула күрэҕэр кыттыбытым. Онно үс куукулам “Симэх” галереяҕа турбута. Биир таҥас куукулам иккис миэстэни ылан,  Арт галерея чэрчитинэн, Хабаровскай куораака быыстапкаҕа кыттыбыта. Онтон ыла сүргэм көтөҕүллэн, дьэ куукула эйгэтигэр дьиҥнээх маастардыы хардыылары оҥортоон барбытым. Саха сиригэр шарнирнай куукула көрүҥүн киллэрбит, маҥнайгы саҕалааччы Каролина Петровна үлэлэрин кэтээн, киниттэн элбэххэ үөрэммитим. Ньурбаҕа кэлэн маастар кылаас ыыппытыгар, соло булбакка сылдьыбатаҕым. Хата түмсүүм дьоно сылдьаннар, билбиттэрин-көрбүттэрин көрдөрөн, сатабылым улааппыта. Сыахайы оҥорорбутугар икки технологияны туттабыт. Бастакыта, статочнай диэн, ол аата хамсаабат куукула. Сүнньэ боробулуоханан тутуллар. Иккиһэ, шарнирнай. Ол аата шариктары туттан, төбөтүн, илиитин-атаҕын хамсатабыт. Сыахай састааба полимернай туой. Бастаан быһыытын- таһаатын оҥорон, формалаан баран 130 кыраадыска, чаас аҥара буһардахха, пластмасс курдук буолар. Төһө өр буһара кээмэйиттэн тутулуктаах. Инникитин сыахай эйгэтэ улаатан, элбэх араас уобарастар айыллыахтара дии саныыбын. Маннык түмсүүлэр билиҥҥи олоххо туһалара үгүс. Дьон сомоҕолоһор, ыарахаҥҥа, үөрүүгэ үллэстэр чугас дьонноноҕун, илиини имитэн өй-санаа кэҥииригэр, толкуйдуур дьоҕур сайдарыгар наадалааҕа биллэр» — диэн салайааччы бэйэтин санаатын тиэрдэр.

Дьэ, бу курдук, Ньурба талааннаах дьоно, билиҥҥи олоххо наадалаах дьарыгы булуммут,кэрэ5э кынаттыыр “Сыахай эйгэтэ” аныгылыы көрүүлээх түмсүүнү кытта үөрэ-көтө кэпсэттим.

Лариса Аввакумова, РФ суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ