Саха сценическай  үҥкүүтүн сайдыытыгар улахан кылааты уурбут киһинэн Сергей Зверев-Кыыл Уола  буолар диэтэххэ сыыһа буолбата буолуо. Кини ааспыт үйэҕэ туруорбут үҥкүүлэрэ, айбыт ырыалара-хоһоонноро, тойуктара бу күҥҥэ диэри тыыннаахтар. “Кини бэйэтин бириэмэтиттэн тахсан үйэлэри нөҥүөлээн, саха омук олоҕун сиэрин-туомун, тылынан этиллэр уус-уран айымньытын, төрүт культуратын” кэлэр көлүөнэҕэ анаан хаалларбыта, норуот сүдү   баайа буолар.   Сергей Зверев айылҕаттан дириҥ айар дьоҕурдаах киһи буолан, бэйэтэ ураты көрүүлээх.   Кини айылҕа   тыынын, дьикти  көстүүтүн ырыа-музыка курдук истэн, сүрэҕинэн иһийэн,  бэйэтин санаатын айымньыларыгар олус дириҥник, чаҕылхайдык хоһуйбут.  Айылҕа биэрбит талаанынан, хатыламмат ураты көрүүтүнэн, чаҕылхай дириҥ ис хоһоонноох  хартыыналары, айымньылары айан хаалларбыт. Кини   үҥкүүлэрэ норуот үгэһин, сиэрин-туомун, төрүт норуот культуратын, фольклорун кытары ыкса ситимнээх буолан, дьиҥ сахалыы ис тыыннаахтар.

Мин айар санаам көтөҕүллүүтэ айылҕаттан тутулуктаах. Кини миэхэ күүс угар, саҥа санаа биэрэр. Хас биирдии мас төбөтүгэр тыал охсуллан, ол тыаһа эҥин араастаан иһиллэр, хас биирдии мас бэйэтэ анал дорҕоонноох. Ол барыта холбоһон айылҕа кэрэ музыката буолан мин дууһабар иһиллэр уонна мин сүргэбин көтөҕөр”- диэн Сергей Зверев  этэр эбит.   Айар куттаах, ураты көрүүлээх киһи быһыытынан,   кини үҥкүүтүгэр хамсаныы ис хоһоонугар суолта биэрэн, дириҥ ис хоһоонноон, ситимнээн, тыынын, тэтимин дорҕоонун сөптөөхтүк  туттан, айан таһаарбыт   айымньылара хатыламмат уратылаахтар.   Ол курдук: “Оһуор”, “Алгыс”,  Тэлээрис”, “Халлаан кыыһа”, “ Хотой”, “Саһыл”, “Батас”, ”Ымыйа”, “Холорук”, “Тай”, Доҕордоһуу”, “Ситим”  уо.д.а. үҥкүүлэр буолаллар.

Үйэлэри ситимниир   “Ситим” үҥкүүтэ

  Сергей Афанасьевич Зверев “Ситим” үҥкүү ис хоһоонун туһунан маннык бэлиэтээн хаалларбыт: “ Былыр сахалар Хотойу үтүктэн үнкүүлээбит хамсаныылара киирдэ”-диэн суруйар… Манна Түптэ” үҥкүүтэ – диэн улахан үҥкүү эмиэ баар эбит… Бу үҥкүү хамсаныытыттан үтэн киирдэ… Онон мин манныгы көрдөрөргө соруммутум: биһиги урукку… олохпутуттан аҕыйаҕы көрдөрөн революция буолбутун кэмҥэ саха норуотун үөрүүтүн-көтүүтүн символическайдык көрдөрөргө соруммутум…

Үйэлэри ситимниир   “Ситим” үҥкүүтэ

 “Ситим үҥкүүтэ” “Сэлбиэристиир сэлбиэрис, дьондуорустуур дьондуорус” диэн ырыалаах “Хара саһыл” драмаҕа киирэн турар. Үҥкүү  ис хоһооно:     ыһыах түһүлгэтэ тэриллэн,Айыы суола арыллан, Аар баҕах тула элиэтээн Хотой Айыы уолаттара элиэтии түһүлгэҕэ түһэннэр, оһуохайдаан көтөллөр. Үҥкүү  тиһиллэн иһэр уруһуйун ис хоһоонун ситии быа тутуурдаах кыргыттар толороллор:   Аар баҕах, түһүлгэ, Айыы суола, күн бэлиэтэ, кынат, чороон, саҥа үйэ бэлиэтэ — сулус.     Үҥкүү ис хоһоонун  арыйар  дириҥ  суолталаах туом бэлиэлэринэнбуолаллар: Айыы, күрүөлээһин,кынат, дуҕа… Үҥкүү сүрүн  тэтимин биэрэр, тыынын тутааччынан Хотой уолаттар буолаллар. Хотой үнкүүтэ монголларга, башкирдарга, түүрк омукка  киэҥник  тарҕаммыт үҥкүү. Онон, Сергей Зверев айан таһаарбыт  “Хотой”, “Тойон кыыл”, “Ситим” үҥкүүлэрэ   түҥ былыргыттан сахаларга тойон кыылга  сүгүрүйэр түгэн баарын туоһулуур диэххэ сөп.   Үҥкүү өрөгөйдөөх  түгэнэ — сулус бэлиэтин ситим быанан онорон таһаарыы   буолар. Сулус. Бу үҥкүүгэ биир чаҕылхай дириҥ ис хоһоонноох көстүү: төрүт итэҕэл уонна саҥа үйэ  ситимин бэлиэтэ Сулус буолар.  

90-с сыллаахха   Төгүл Сергеевич, Дмитрий Сергеевич Зверевтар уонна Мария Кириллина көмөлөрүнэн бу үҥкүү сөргүтүллэн сыанаҕа тахсыбыта. «Эрэл” үҥкүү бөлөҕүн репертуарыгар киирэн   Франция, Италия, Корея, Испания, Тайвань фестивалларын      киэҥ түһүлгэлэригэр көрөөччү улахан биһирэбилин  ылбыта. Бу  үрүҥ,  хара өҥнөөх сиэлтэн хатыллыбыт ситии     норуот культурата, төрүт үгэһэ, итэҕэлэ, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэ турар быстыбат ситимэ буоларын   туоһулуур үҥкүү.

Үйэлэри ситимниир   “Ситим” үҥкүүтэ

  Айылҕаттан талааннаах ытык кырдьаҕаспыт айан хаалларбыт  ырыалара, тойуктара, үҥкүүлэрэ, оһуохайдара, хатыламмат айымньылара саҥа үйэ  киһитигэрсаха буоларын санатан, төрүт норуотун итэҕэлин, культуратын иҥэринэринэн, үөрэнэр, айар-тутар,  сайдар суолун  саргыта буоллун!

Читайте также:  ЕЩЕ РАЗ О ТРАДИЦИОННОЙ ПИЩЕ САХА, ПИТАЮЩЕЙ ДУХ

С.П.Толстякова, СР культуратын үтүөлээх үлэһитэ