“Эппэр ийэм үүтүн кытта
Иҥмит эбит, быһыыта,
Кустук ɵҥнɵɵх, кымыс сыттаах
Сахам мандар саҥата”
Сэмэн Данилов

Үгэс буолбут, төрөөбүт тылы өрө тутар өрөгөйдөөх күнү үөрүүлээхтик бэлиэтээһин, олунньу 13 күнүгэр Суорун Омоллоон аатынан опера уонна балет тыйаатырын киэҥ-сырдык уораҕайыгар, бэрт өрө көтөҕүллүүлээхтик буолан ааста. Ыраахтан-чугастан мустар дьон-сэргэ сахалыы таҥастарын кэтэн, синньэ тэрээһин саҕаланыан быдаан инниттэн, театр икки этээһинэн тэриллибит сахалыы оҥоһуктар, кинигэлэр быыстапкаларын көрөн сэргээтэ, араас маастар кылаастарга кытынна, саха чэйин астына амсайда, ырыаҕа кыттыста, оһуокайга холбосто. Үөрүүлээх тэрээһин, саала тобуус-толору дьонноох, лоп-бааччы болдьоммут чааһыгар саҕаланна. Дьоро киэһэни Саха Республикатын Правительстватын бэрэссидээтэлин солбуйааччы О.В. Балабкина Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнүнэн Правительство аатыттан эҕэрдэлээн туран аста. “Омук сайдар оҥкула – кини тыла. Киэҥ нэлэмэн Сахабыт сиригэр 129-тан ордук омук эйэ-дэмнээхтик үлэлии-хамсыы олорор, 2 тыл — нууччалыы итиэннэ сахалыы, государственнай тылларынан бигэргэммиттэрэ, 5 тыл – эбэҥки, эбээн, долган, чукотка, юкагир тыллара олохтоох тылларынан буолаллар. 2019 сыл биһиги Республикабытыгар сомоҕолоһуу сылынан биллэрилиннэ, олохтоох омуктар ийэ тыллара чөл хааларын уонна сайдарын туһугар Республика Правительствота элбэх болҕомтотун, сыратын уурар” – диэн этиитин саҕалаата. Ольга Валерьевна тыл эйгэтин үлэһиттэригэр үрдүк наҕараадалары туттарда. Ол курдук, төрөөбүт тыл сайдыытыгар өр сыллаах таһаарыылаах үлэтин иһин Семен Андреевич Новгородов аатынан бириэмийэ туттарылынна Хотугулуу-Илиңңи федеральнай университет хотугулуу-илиңңи норуоттар тылларын, культураларын институтун профессорыгар, педагогическай билим докторыгар Колодезников Степан Константиновичка, эбээн тылын сайдыытыгар дьоһун
кылаатын иһин Гуманитарнай чинчийиилэр уонна хотугу норуоттар проблемаларын үөрэтэр институт научнай үлэһитигэр, тыл билимин кандидатыгар Кузьмина Раиса Петровнаҕа, төрөөбүт тылы харыстааһын иһин махтал суругу национальнай библиотека сүрүн үлэһитигэр Алексеева Дария Игнатьевнаҕа. Бу кэннэ утуу-субуу Конституционнай суут бэрэссэдээтэлэ Александр Николаевич Ким-Кимэн, Республика култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга миниистирэ Юрий Степанович Куприянов, аҕыйах ахсааннаах норуоттар ассоциацияларын бэрэссэдээтэлэ Андрей Васильевич Кривошапкин, Ил Түмэн бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Александр Егорович Жирков истиҥ эҕэрдэлэрин эттилэр, «саха тылын саргыта салалларын, төрөөбүт тыл төлкөтө түстэнэрин туһугар» дириҥ суолталаах, киэҥ далааһыннаах ыллыктаах тылларын ыһыгыннылар, үтүө этиилэрин түстээтилэр. Бичик национальнай кинигэ кыһатын салайааччыта Август Васильевич Егоров, бүгүҥҥү сайдыылаах күҥҥэ тыл, сурук-бичик инникилээх буоларын туһугар туруулаһыы кыһалҕата сытыытык турарын бэлиэтээн туран, цифровой эйгэҕэ сахалыы саҥа тосхоллору, итиэннэ хайысхалары олоххо киллэрии ньымаларын үлэлэтэн эрэллэрин туһунан билиһиннэриитэ, маны ааһа саха оҕолоро үөрэнэр учебниктара төрүт тылларынан бэчээккэ тахсалларын кэрэһэлиир бирикээс, федеральнай министиэристибэҕэ бигэргэммитин туһунан биллэриитэ, сахалыы саҥалааҕы барыларын долгутта, куттарын туттарда, сүрэхтэрин үөртэ. Август Васильевич түмүгэр, үгэс буолбут тылы харыстааһыҥҥа, сайыннарыыга, норуодунай литератураны үйэтитиигэ уһулуччулаах тус кылаатын иһин анал бириэмийэни туттарда Наталья Ивановна Харлампьеваҕа, ийэ тылы чөл хаалларыыга үтүөтүн-өҥөтүн туоһулаан “төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик туруу үлэһитэ” анал бириэмийэни туттарда Александр Николаевич Жирковка.

Дьэ бу кэннэ дьоро киэһэ үөрүүлээх иккис чааһа, саха норуотун киэн туттар дьоно И.Н. Барахов, П.А. Ойуунускай, А.Е. Кулаковскай, В.В. Никифоров-Күлүмнүүр, А.А. Иванов-Күндэ, А.Я. Уваровскай, Г.В. Баишев-Алтан Сарын саха суругун, саха саҥатын туһунан кэскиллээх кэс тылларын тириэрдэр литературнай дьүһүйүү айар бөлөх толоруутунан, уонна А.И. Софронов- Алампа хоһооннорунан уус –уран туруоруунан доҕуһуолланар, 1926 сыллаахха ыытыллыбыт Бүтүн Сойуустааҕы бастакы тюркологическэй съезд туһунан сэдэх документальнай киинэ көстүүтүнэн саҕаланна. Мантан киэһэ ылбаҕай Ырыа Куо Хоһоон уоллуун холбоһон, кылыһахтаах тойук, хомуһуннаах хомус тыаһа, таҥалайдыы тардыһар, оҕуруолуу тиһиллэр оһуор үҥкүүтэ, олоҥхо тылынан дьүһүйүү, “Ньургун Боотур” операттан быһа тардыы – бары биир сахалыы тыын ситиминэн сиэттиһэн, сүргэ көтөҕүүлээхтик, тыа хаһаайыстыбатын академиятын “Сандал” үҥкүү бөлөҕүн, Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет үҥкүү народнай ансаамбылын, Арктикатааҕы судаарыстыбаннай култуура уонна искусство үнүстүүтүн үҥкүү бөлөҕүн, Култуура уонна искусство колледжын устудьуоннарын, “театральнай искусство” бөлөх иитиллээччилэрин, “Олоҥхо” норуот ансаамбылын кыттыылаахтарын, Опера уонна балет тыйаатырын артыыстарын, олоҥхо тыйаатырын артыыстарын, биир сомоҕо түмсүүлэринэн көрдөрүлүннүлэр. Үөрүүлээх киэһэни эһээкэйдиир-эһээкэй эйээрэн, оһоокойдуур оһоокой дуорайан, силигин ситэрэн киэргэттэ, туомун толорон дьоллоото. Субу курдук, ийэ тылбытыгар сүгүрүйэр кэрэ-бэлиэ күммүтүн дьон-сэргэ астына ылан, дуоһуйа үөрэн, сахалыы тыынынан сырдаан, ис күүһүн бөҕөргүтүнэн тарҕаспытыгар тэрийээччилэргэ барҕа махталбытын тиэрдэбит, итиэннэ Бүөтүр Тобуруокап хоһоонун тылларынан түмүктүүбүт:

Читайте также:  Первые выпускники Якутского культпросветучилища

Туругура тупса тур,
Тирэҕирэ, чиҥии тур,
Тоҕойдору туораан ис,
Арҕастары ааһан ис,
Саргы дьайаан Сахам тыла,
Сарыал санаа – Сахам тыла!

Олоҥхо үнүстүүтүн научнай үлэһитэ
Марианна Сатанар.
Фотограф: Василий Кононов