Ийэ олоҥхоһут В.И.Иванов — Чиллэ Баһылай

Ньурба yлyyha саха омук биир саамай уутуйан олохсуйбут төрүт уус улууһа буолар. Манна былыр-былыргыттан устар ууну сомоҕолуур уус тыллаахтар үөскээн-төрөөн, дьон — норуот өйүгэр-санаатыгар иҥэн хаалбыттара.

Краевед Николай Тарасович Сте­панов аахпытынан биһиги улууспутугар 90-ча олонхоһут олорон ааспыт эбит. Билигин Саха сирин үрдүнэн олох аҕыйах олонхоһут хаалла. Олоҥхоһут буолуохтааҕар, төрөөбут тылларын умнубут саха аҕыйаҕа суох буолла.

Дьэ, маннык кэмҥэ Василий Иванович Иванов-Чиллэ Баһылай олоҥхону өрө тутан, Саха уус-уран тылын сүөгэйин, сүмэтин олоҥхонон хоһуйан киэҥ араҥаҕа таһааран, улэлэһэ сылдьара олус үөрүүлээх.

Туох барыта оҕо саастан саҕаланар.

Василий Иванович 1950 сыл алтынньы ый 4 күнүгэр Ньурба улууһугар, Хорула нэһилиэгэр Чил­лэ диэн ааттаах үрэх баһa сиргэ төрөөбүт.

Чиллэ aлaaһa остуол ньуурунуу көнө кырдалынан атах сыгынньах дыгыйа хааман, сибэккилээх сыһыытыттан сэниэ эбинэн, маннык дьикти кэрэни көрөн, дуоһуйан, манньыйан, кэрэни харыстыырга, кэрэ түгэннэри мүлчү туппакка кэрэхсииргэ, ийэ айылҕабыт барахсан маннык дьиктилээх көстүүлэринэн дууһатынан өйдүүн-санаалыын байарыгар хатыламмат түгэннэри бэлэхтээбит эбит.

Төруттэрин-уустарын  кэпсээтэххэ, Тыгын Дархан ыгыытын сөбүлээбэккэ Булаанкый быраатынаан Налардыын көһөн кэлэн, Хорула сиригэр тохтообуттар. Булаанкый олохсуйбут сирэ билигин Булаанкый диэн ааттаах.

Баһылай эбээтэ Аана эмээхсин дьону эмтиир идэлээх этэ. Ыҥырыкка сылдьан төрөөру гыммыт дьахтарга баабыскалыыра, дьону имэрийэн эмтиир, онтон кутургуйаны, искэни ытырбалаан баран тааска силлээн кэбиһэрэ. Оччоҕо ыарыһах сотору кэминэн үтүөрэн хаалара. «Эбээм эмтиирин кыра сылдьан көрөр этим. Эбээм эмчит буолан бар дьонун абы раабытын иһин, кинини ытыктаан Эбэллэй эмээхсин диэн ыҥыраллара» — диэн ахтар Василий Иванович.

Онтон аҕата Уйбаан байанайдаах булчут, аатырар мас yyһa, үчүгэй куоластаах тойуксут эбит, ийэтэ Аана холкуос араас үлэтигэр үлэлээбит, алта оҕону төрөтөн, улаатыннаран, киһи гынаттаабыт. Бииргэ төрөөбүттэрэ бары үрдүк үөрэхтээх учууталлар, быраата Мэхээлэ дэгиттэр мас yyһa.

Оҕо саас абылаҥнаах оонньуута, төрөөбут тыл сүөгэйэ-сүмэтэ, айылҕа килбик кэрэтэ, олоҥхо үйэлэри уҥуордаабыт муудараһа эдэр киһи сүрэҕэр элбэх эрэли сахпыта, айарга- тутарга сирдиир суолдьут сулус буолбута саарбаҕа суох.

Баһылай олох кыра эрдэҕиттэн ырыаны-тойугу сөбүлүү улааппыта, оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар кыралаан хоһоонсуруйара уонна сахалыы ырыаны сөбүлээн ыллыыра. Маарга 3 №дээх СПТУга үөрэнэн тракторист идэтин ылбыта. Өр сылларга олус кэрэ айылҕалаах Чиллэ баһыгар субай сүөһүгэ бостуугунан үлэлээбитэ.

Айылҕаны кытары алтыһан, атын үрдүгэр олоро түстэ да ыллыыра, туойара. Айылҕаҕа сылдьан туойарын, бэйэтэ хоһуйарын, айарын саҕалаабыта. Ол аата төлөн таптала оччугуй алааһыттан саҕаламмыт, сүрэҕин иэйиитэ, уран тыл сүмэһинэ манна арчыламмыт эбит. Санаалара сырсыакалаһан, саҥа күн салаллыыта сурукка сыһыарыллан, «Күннүк сиртэн көстөр көҕөччөр аттаах Күн Күбээдьэ бухатыыр» — 2000с., «Ороһулаан төрөөбүт Орулуос дохсун сырыылаах, cүүһүгэp туоһахталаах, кыһыл алааттаах оҕотуйгун бухатыыр», «Дьулусханнаах дьоруо маҥан халлаан улуу дьураатыгар тура төрөөбут, барылаччы кистиир бар дьаҕыл аттаах Баадьа Баатыр бухатыыр» — 2000с., «Буурҕа- силлиэ аргыстаах, чуккулаах атахтаах, бороҥ ала аттаах Болдьумаар Боотур бухатыыр», «Алысханнаах алыа маҥан халлаан үөһээ хаттыгаһыгар тура төрөөбүт добун дохсун сырыылаах, маҥан алааттаах, хорсун хоодуот Хорула Боотур бухатыыр» — 2003с., «Күпсүйэ көтөр күүстээх-уохтаах ходоҕойдоох хорсуна ала тойон көлөлөөх күлүмэх күүстээх Күннээх боотур» — 2004с., «Үс бүтэйи үрдүнэн көтөр үүт маҥан аттаах мөлөрүйбэт өргөстөөх Мүлдьү Бөҕө» — 2005с., диэн бэйэтэ суруйбут олоҥхолоро кэскиллээх, үйэлээх үлэлэр буолан, салаллар саргы буоллулар.

Олоҥхо, чахчы да, Саха омугун киэн туттуута, духовнай баайа,олоҕун энциклопедията буолар, Олоҥхо — саха фольклорун саамай үрдүк чыпчаала, улахан кээмэйдээх уус-уран тылынан хоһуйуллубут айымньы. Саха киһитин олоҕо-дьаһаҕа, өйө-санаата, итэҕэлэ, дьиэтэ-уота, таҥаһа-саба, аһыыр aha, аан дойду уонна айылҕа туһунан өйдөбүлэ арылыччы кэпсэнэр.

Чиллэ Баһылай олоҥхолоругар ордук толорутук олоҥхо сирин дойдутун, айылҕатын, бэйэтэ айбыт тэҥнээһиннэрэ эмиэ элбэхтэр. Кини олоҥхолоро Саха былыргы историятын уонна мифологиятын үөрэтэр киһиэхэ наадалаах буолуох олоҥхолор. Маны тэҥинэн, кини олоҥхолорун тыла былыргы өбүгэлэрбит саҥаларынан буолан, ордук тылы үөрэтиигэ эмиэ суолталаах. Василий Иванович кэнчээри ыччат сайдыытыгар билигин да элбэх оҕону үөрэтэ сылдьар. Ол курдук, Дьокуускай куорат «Бэс чагда» лааҕырыгар 2018с. 62 оҕону олоҥхоҕо сыһыаран үөрэтэн-такайан кэллэ. Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр ыытыллар араас тэрээһиннэргэ, ыһыахтарга көхтөөх кыттыыны ыла сылдьарынан дойдутун дьоно киэн туттабыт.

Киһи олоҕун бэрээдэктээһинэ бастаан бэйэтин ис санаатын бэрээдэктээһиниттэн саҕаланарын олоҥхо үөрэтэр. Билиҥҥи былдьаһыктаах кэммитигэр быыһанарбыт дуу, быстарарбыт дуу,  турукпутугаp туох санаа уйаланарыттан тутулуктаах буолуоҕа чуолкай, олоҥхоҕо тас көрүүгэ эрэ Айыы уонна абааһы бухатыырдарын охсуһуулара сыһыыларга мифологическай хабаанынан ойууланар. Онтон Олоҥхо диэн ис суолтата киһититии концепцията буолар. Билиҥҥи биһиги кэммит сытыы мөккүөрэ: киһилии майгыга иитии — Олоҥхо эмиэ эргийэр киинэ, сүрүн идеята буолар. Олоҥхо киһи өйүгэр санаатыгар сүдү дьайар кыаҕын учуоттаан Василий Ивано­вич бэйэтэ айан толорор олоҥхолоро ыччаты өй-санаа өттүнэн иитиигэ, сиэр-майгы үгэстэрин иҥэриигэ төрөөбүт тылыгар төнүннэриигэ улахан суолталаах уонна олоҥхо эйгэтэ үөскээһинигэр сабыдыаллаах буолара саарбаҕа суох. Дьыл-хонук ааһан истэҕин аайы, Чиллэ Баһылай олоҥхолоро үүммут үлүскэннээх XXI үйэ дьоһун дьонутар үтүө бэлэх буо­лан күндүтүйэр, суолталара үрдээн, кини олоҕун дьикти оһуордара үүнэ-сайда, чэчирии туралларыгар бииртэн-биир кэрэ көстүү буолан, ситэн-хотон силигилии сайдалларыгар баҕарабыт.

НИКОЛАЕВА А.И., СЕЧЕНОВА Л.Я, ВАСИЛЬЕВА С.И. «Арыылаах» Норуот айымньытын дьиэтин үлэһиттэрэ. Киирэп сэлиэнньэтэ, 10.02.2018 сыл.