Айылҕа дьикти тэтимэ үҥкүүгэ абылаабыта…

Кып-кыракый Василиса кыыс, 1-Малдьаҕар Тойон Арыытыгар күн сирин көрбүтэ. Ийэтэ Александра Алексеевна Елисеева үлэһит бэрдэ, дайаарка, нэһилиэк соҕотох хомуньуус дьахтара этэ. Хара үлэҕэ, хотоҥҥо сүөһү көрөр ийэтэ, сарсыарда күн тахса илигинэ, киэһэтин күн быдан киирбитин кэннэ үлэтиттэн кэлэрэ. Кырдьыга, икки хараҥаны былдьаһа сылдьаахтыыра. Аны, хоройор хомуньуус буолан, үлэтигэр улахан ирдэбиллээҕэ. Дьоҥҥо куруук биримиэр көрдөрөн, алдьаммыты абырахтыыр, туллубуту тутар этэ. Оннооҕор, хотон иһигэр ырааһы кэрэһэлээн, ньирэй турар сирин испиэскэлиирэ. Ийэлээх аҕата холбоон 23 оҕоломмуттарыттан, үс эрэ оҕо хаалбыта. Василиса ыал улахан оҕото буолан, бырааттаах балтын оҕолоспута. Бииргэ олорор эбэлэрэ хараҕа суоҕа, кырдьаҕас эһэтэ бостууктуура. Дьиэ-кэргэнинэн сайын Үрэх Арыы алааһыгар сайылыы тахсаллара, Тойон Арыы киэҥ, дэлэгэй ходуһатыгар оттууллара.

Төһөтүн да иһин, дьикти, кэрэ оҕо саас умнуллубат кэмнэрэ этилэр.

Оо, эриэккэс, көрүөхтэн дьикти күөх, мутукча дыргыл сыта, сибэкки тыллыыта — бу барыта кыракый Василиса дууһатыгар үөрүүнү аҕалара, сүрэҕин ньүөлүтэрэ. Ньирэй көрдүү барбыт кыыспыт, кэлэн биэрбэккэ, онно толору уунан туолбут үрэх көстүүтүн дуоһуйан көрөн турара. Биллэр-биллибэт сиккиэр тыал охсон ааһарын араастаан хамсанан биэрэрэ. Ол курдук, айылҕа тэтиминэн араастаан туттан, ойуоккалаан да ылар буолбута. Биирдэ эмэтэ түбэһэ көрбүт сайылык дьахталлара муодарҕыыллара эрэ. Ити сылдьан ырыаһыт дьүөгэтэ ыллаан бардаҕына, өйүгэр туох түспүтүнэн үҥкүүлээн барар буолбута. Дьэ, онтон ыла Василиса Романова үҥкүү кэрэ эйгэтигэр дьиҥнээхтик умсугуйбутун бэйэтэ да, бары да билбиттэрэ. Дьону өссө соһутан үҥкүүтүгэр сөп түбэһэр таҥастары тиктэрэ. Кини эдэр сааһын сылларыгар муода буолбут индийскэй киинэни көрөн, үҥкүү хамсаныыларын үөрэтэрэ. Чэй кылапачыгас көмүһүнэн уонна балык, эт кэнсиэрбэтин бааҥкаларыттан кырыйан бэйэтэ симэхтэри оҥороро.Дьэ, уонна сүүһүгэр, били киинэҕэ көрөр индиянкаларын курдук, хара туочуканы уруһуйдаат, имигэстик туттан, үҥкүүлээх дьону сөхтөрөрө. Тумул Арыы оскуолата түөрт эрэ кылаастаах буолан, Улахан Ааҥҥа үөрэммитэ.Онно үҥкүүлүөн баҕалаах оҕолор бэйэлэрэ айан, полька уо.д.а үҥкүүлэри толороллоро. Онно, биллэн турар, биһиги үҥкүүһүт кыыспыт инники сылдьара. Булгунньахтаахха үөрэнэр кэмигэр элбэх буолан (групповой)үҥкүлүүргэ үөрэппиттэрэ. Итинник сонун сүүрээннэри учуутал Иннокентий Михайлович Заморщиков салалтатынан тэриллэрэ. Холобура, оскуолаҕа хуорунан ыллааһын, “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхоттон быһа тардыыны туруорбуттара. Ити үөрэнэр сылларыгар убайа кэргэн ылан, Сунтаарга көспүтэ.Онон, Василиса Сунтаар дойдутугар баран, талаанын сайыннарар дьылҕаламмыта.Онно, Сунтаарга өссө оччолорго аатыран-сураҕыран эрэр Сергей Зверевы көрсөр дьолломмута. Сунтаардар улахан фестивальга Мииринэй куоракка баралларыгар, Сергей Зверев  сахалыы үҥкүүлэри туруорбута. Ону таһынан, этин-сиинин хара чоҕунан соттубут Василиса Романова негритянскай үҥкүүнү толорбута.

Читайте также:  АГИКИ- это креатив, знания, творчество

Дьэ, Сунтаар кэннэ эдэр киһи, этэргэ дылы дьолун көрдүү, Дьокуускай куоракка, кэлбитэ. Кырдьык, кэлин биллэххэ, дьолун булбута — тапталын көрсөн ыал буолан, ийэ дьолун билбитэ уонна үйэтин тухары үҥкүүһүт буолар идэтин булбута.

Үҥкүү Таҥаратын маанылаах кыыһа

Үҥкүү араас хайысхалаах. Саамай үрдүкү кэрдииһэ классическай үҥкүү —балет буоллаҕа. Биһиги Василисабыт балет студията баарын билэн, түспүт эдьиийин модьуйан, шаровар ыстаан тиктэрэр. Хата, кини дьолугар ийэтин бииргэ төрөөбүт балта иистэнньэҥ буолан, иистэнэр ательелаах. Саржанан уурбут-туппут курдук тигэн, алҕаан, биир үтүө күн үҥкүүһүппүтүн атаараллар. Студияҕа шароварын уһултаран, профессионал педагогтар М.А.Елгина, Ольга Терентьевна Иванова кыыс үҥкүүлүүр дааннайын чинчийэн үөрэтэллэр. Уонна, балет студиятыгар ылаллар. Ол эрээри, Василиса Романова кэргэн тахсан, оҕолонор кэмэ кэлэн, үөрэҕиттэн тохтуурга күһэллэр. Икки оҕолонон, эмиэ үҥкүүлүүр баҕа санаата көбөн сылдьар кэмигэр, Культпросвет хореографическай училищетын устудьуона буолар. Уонна ол училище хореограф идэлээх дипломун тутуоҕуттан, күн бүгүҥҥэ дылы, үҥкүүһүт учуутал буолан, элбэх көлүөнэ хореографтары иитэн таһаарда. Үлэ киниискэтигэр биир эрэ этии “назначена балетмейстером танцевально-хореографического коллектива” диэн суруктааҕа, кини талан ылбыт идэтигэр бэриниилээҕин көрдөрөр.

 Кыһыл көмүһүнэн суруллубут “Эркээни эдэр сааһа”

История кыһыл көмүс суругар киирбит “Эркээни эдэр сааһа” коллектив үлэтэ үйэ аҥара кэм устата баһаам буоллаҕа. Кэрэ эйгэтигэр иитиллээччилэр да, кинилэртэн иитээччилэр да элбэхтэрэ үөрдэр. Учуутал, уһуйааччы быһыыытынан Василиса Егоровна олус үөрэр. “Азия оҕолоро” спортивнай оонньуулары, республикаҕа ыытыллар Олоҥхо ыһыахтарын режиссуратын оҥорор балетмейстер, СР култууратын үтүөлээх үлэһитэ Людмила Антипина, “Хаҥаласчаан” оҕо образцовай үҥкүү ансаамбыл салайааччыта, СР култууратын туйгуна Наталия Михайловна Кузьмина, “Сиинэ Кустуктара” оҕо образцовай үҥкүү ансаамбыл салайааччыта, СР култууратын туйгуна Антонина Егоровна Аскеритова, “Айыы Куо”, “Саһарҕа” муода тыйаатырын төрүттээччитэ, СР култууратын үтүөлээх үлэһитэ Елена Голубь уо.д.а. ааттара учууталларын үрдүккэ кынаттыыр.

Читайте также:  Айар аартыктаах Людмила Слепцова

Үҥкүү кэрэ эйгэтигэр үлэлээбитин тухары өрөспүүбүлүкэ бары сирдэригэр, ону ааһан Россия араас куораттарынан гастроллаата. Государство тас өртүгэр аан бастаан 1983 сыллаахха Югославия, Болгария, Румыния, Греция сирдэринэн үҥкүүлээбиттээрэ. Онтон ыла, Аан дойду үгүс государстволарыгар- Польша, Монголия, Соҕуруу Корея, Греция, Египет, Кытай, Турция, Казахстан, Япония сирдэригэр саха норуотун олоҕун-дьаһаҕын, сиэрин-туомун, култууратын пропагандалаатылар.

Эргиир үҥкүүнү Оһуохайы үөрэтии

Василиса Егоровна биир ураты үлэтинэн саха Оһуохайыгар болҕомто ууруута буолбута. Саха омук ураты эргиир үҥкүүтүн – Оһуохайы(круговой танец)  Хаҥалас улууһугар хайдах сайдыбытын, дьоҥҥо туһатын, араҥаччылыыр аналлааҕын гуманитарнай чинчийиилэр институттарын кытта үлэлэһэн кэллэ. 1990 сыллаахха, Сергей Зверев 90 сылыгар аналлаах өрөспүүбүлүкэ дьаһалыгар кыттыһан, Ленскэй куоракка маастар-кылаас ыыппыта. Хаҥалас улууһун нэһилиэктэрин оһуокайдара уратыларын туһунан дакылаата  2006 сыллаахха тахсыбыт “Танцевальная культура народов Якутии: традиции и современность” хомуурунньукка киирбитэ. Майаҕа ыытыллыбыт научнай-практическай конференцияҕа “Национальный якутский танец в контексте современной культуры Якутии” дакылаата биһирэммитэ.

Василиса Романова биэс кинигэ ааптара. “Танцует молодость Эркээни”, Х.П.Горохов-Элгэстэй кыттыһан “Айар үлэ абылаҥар”,  “Первый Международный фестиваль круговых хороводных танцев Сибири”, “Хаҥалас-оһуохай төрүт дойдута”, “Эдэр сааһым уолаттара, кыргыттара” олус дириҥ ис хоһоонноох үйэтитиилэр күн сирин көрбүттэрэ. Айар үлэ абылаҥар араас бырайыактар киириилэрэ уонна араас таһымнаах фестиваллар үлэтигэр үҥкүү научнай төрүттэрин билэргэ элбэҕи үөрэттэхтэрэ. Араас көлүөнэни холбуур “Хоровод дружбы” бырайыага Покровскай куоракка үрдүк таһымҥа ааспыта. 2014  сыллаахха Санкт-Петербург куорат А.И.Герцен аатынан Российскай педагогическай университекка ДВ уонна Сибиир аҕыйах ахсааннаах норуоттарын Конгреһыгар, “Реальность этноса” ХVI аан дойдутааҕы НПКҕа, студеннар КК Колоннай саалатыгар ыытыллыбыт ДВ уонна Сибиир норуоттарын уус уран айымньыларын Герценовскай фестивалыгар кыттыбыта.

Ити курдук, үйэтин тухары үҥкүү эйгэтигэр үлэлээбит Василиса Егоровна Романова уонна кини төрүттээбит уонна билигин да салайар «Эркээни эдэр сааһа” ансаамбыл үлэлэрэ элбэхтэр, ситиһиилэрэ чаҕылхайдар.

Үҥкүү Таҥарата — Терпсихора маанылаабыт кыысчаана, билигин СР култууратын үтүөлээх үлэһитэ Василиса Егоровна Романова  үҥкүүгэ бэриниилээҕин бу кылгас суруйууга сырдаттыбыт. Элбэх көлүөнэ ыччаты ииппит уһуйааччы, бу күн сиригэр баарын тухары махтал истиҥ-иһирэх тылларын истэ турдун, кэрэ эйгэтигэр сыһыарбыт оҕолоро уһуйааччыларын аатын историяҕа кыһыл көмүс буукубанан суруйан, өлбөт-сүппэт дьылҕалаатыннар!

«Эркээни эдэр сааһа» «Алаас тула» бырайыак кыттыылаахтара

                                   Лариса Аввакумова, суруналыыс