OLYMPUS DIGITAL CAMERA

«Саха омугун интеллигенцията, бүтүн норуота духуобунаска тумус туттар, холобур оҥостор  киһитэ», «Саха  классическай  литературатыгар баһылыыр-көһүлүүр, үүннүүр-тэһиинниир оруолу ылбыт суруйааччы», «Култуураны сырдатааччы уонна харыыта, харгыһа суох тарҕатааччы», «Устуоруйаны айааччы», «Кини — бүтүн норуот олоҕун, үйэлэр тухары мунньуммут мындыр өйүн, үөрүйэҕин дьоһун бэлиэтэ», «Норуот уопсастыбаннай өйө-санаата уһуктарыгар сүҥкэн олугу охсубута», «Саха норуотун духуобунай дьиҥнээх учуутала» диэн кини туһунан дьон-сэргэ сүгүрүйэн, ытыктаан биир киһиэхэ туһаайан  урут да, билигин да этэр.  Ити  Дмитрий Кононович Сивцев — Суорун Омоллоон туһунан… Кини аҥаардас соҕотох киһи холугар дэгиттэр талаана, төрөөбүт төрүт дойдута, дьоно-сэргэтэ сайдалларыгар анаабыт дьулуурдаах, дьаныардаах үлэтэ — үйэлэри уҥуордуур үтүө холобур. Ити тула элбэх этиллэр да, суруллар да. Ону үрүт-үөһэ хатылыы барбакка, бүгүҥҥү кэпсэтиибит сүрүн сүнньүн атын диэки иэҕэрбин, ааҕааччым, баалаабат инигин?

Киһи бу Орто дойдуга эндирдээх эрээри эриэккэс олоҕо оҕолоругар, сиэннэригэр, хос сиэннэригэр, быһата сыдьааннарыгар салҕанар диэн баар. Ити бэрт дириҥ түгэхтээх этиинэн салайтаран Суорун Омоллоон сиэнин, олоххо бэйэтин суолун солуур, аартыгын тэлэр, эһэтин  кытта куруук ыксалаһан, кини улахан  олоҕун  салгыыр  бүгүҥҥү кэм киһитин —  Алексей Васильевы кытта кэпсэттим. 

Эһэм – куруук миигинниин...
Суорун Омоллоон сиэнэ Алексей Васильев

Алексей Эдуардович, эһэҥ Суорун Омоллоон туох идэлээх буолуоххун баҕарар этэй? Элбэхтэ  алтыстаххыт. Ол былаһын тухары олох акылаатын уурар идэ тула кини хайаатар да, сүбэ-соргу биэрбит буолуохтаах…

— Эһэбит миигин уонна бырааппын Ильяны Санкт-Петербург куоракка музейы салайыы факультетыгар үөрэххэ ыыппыта. Илья билигин научнай-чинчийэр институт иһинэн үлэлиир музей научнай сотруднига, оттон мин үөрэхпин бүтэрэн баран, эһэбин кытта «Таатта» литературнай-художественнай музейга тиргиччи үлэлээбиппит. Ол кэнниттэн киниэхэ көмөлөһөөччү быһыытынан сылдьыбытым. Онно музейга ыйынньык, сайт оҥорбуппут, киинэ устубуппут, Саха сирин бастакы худуоһунньуга  И.В.Попов туһунан альбому бэчээттээн таһаарбыппыт. Ити курдук, кини бу олохтон барыар диэри элбэх  сорудаҕын толорбутум. Чопчу ити  идэни ылыахтааххын  диэн быһаччы уонна чопчу хаһан да эппэт этэ. Ырааҕынан эҥсэн этэр буолара. Ол этиитинэн сылыктаатахха, билиҥҥитэ кини  баҕарбытын хоту баран иһэр дии саныыбын.  

Чуолаан музей үлэтигэр тугунан да кэмнэммэт баай уопуту, үөрүйэҕи, сатабылы ыллаҕыҥ. Ол эрээри, ону тосту уларытан, билигин бизнес эйгэтин баһылыы, эридьиэстии сылдьаргын билэбин.

— Кэлиҥҥи 15 сылга рекламанан уонна маркетинынан дьаныһан туран дьарыктанабын. Интернетинэн реклама эйгэтин тилэри баһылыыр баҕалаахпын. Музейга төннөр былаан да, баҕа санаа да суох. Арай итиниэхэ сыһыаннаах уонна туһалаах сүбэ-ама биэриэхпин сөп  этэ.

Бизнес хаҕыс, халбархай, халтараан эйгэ. Туох-ханнык санаа эйиигин манна аҕалла?

— Холобур курдук эттэххэ, аһымал үлэтин тэрийэр (благотворительность) киһи 1 мөл. солк. суумаҕа кыаммат-хотуммат ыалга, дьоҥҥо анаан ас-таҥас атыылаһар уонна кинилэргэ босхо түҥэтэр. Дьон итини үөрэ-көтө аһаата, таҥынна. Ити биллэн турар, хайҕаныан эрэ сөп. Ол гынан баран  үп-харчы онон бүтэн хаалла. Оттон итинник 1 мөл.солк. суумаҕа атын киһи маҕаһыын аһар. Онно бааһынай хаһаайыстыбалар бородууксуйаларын атыылаатын. Кини судаарыстыбаҕа нолуок төлөөтө,  дьоҥҥо үлэ миэстэтин оҥордо, доруобуйаҕа буортута суох аһылыгынан хааччыйда. Итини сэргэ бэйэтигэр үп-харчы киллэриннэ. Ити суотугар атын маҕаһыыны аста, ити курдук салҕанан бара турар. Онон  предприниматель аһымал үлэтин тэрийээччиттэн итэҕэһэ суох, сороҕор онтон хас эмэ бүк улахан  туһаны аҕалар.  Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр төһөнөн элбэх предприниматель баар да, соччонон үчүгэй диибин. Кинилэр атын регионнартан, омук  дойдуларыттан үбү-харчыны өрөспүүбүлүкэҕэ киллэрэри кыайа тутталлар, бары да олохпут таһыма биллэ үрдүөх этэ.

Чахчы, предприниматель тэлэр суола эриэ-дэхси, үүт-тураан буолбатах, эндирэ элбэх. Барыта бэйэбиттэн тутулуктаах диэн санаа миигин  көдьүүстээхтик үлэлииргэ көҕүлүүр.

Предпринимательство —  бэйэҥ-бэйэҕин кытта бүппэт мөккүөр төрдө. Итэҕэскин, сатаабаккын, кыайбаккын туоратарга сүрүн хамсатар күүс дии саныыбын. Ити чэпчэкитэ суох эрээри, олус үчүгэй.

Интернеккэ, социальнай ситимҥэ элбэх доҕордооххун-атастааххын, билэр дьоннооххун. Итиннэ элбэх сэҥээриилээх ыйытыгы көтөҕөргүн,  эгэлгэ кэпсэтиини күөдьүтэргин, сороҕор мөҥүрүүр мөккүөрү да тардаргын билэбин. Ол арааһа, үтүө да, мөкү да өрүттээҕэ буолуо?   

— Аһара биллэ сытыыртан дуу, аат-суол оҥостор  баҕаттан дуу ити  тахсыбатаҕа, хаһан да оннук сыалы-соругу тутуспатаҕым диэн быһа түһэн этиэх этим.
Биллэн турар, бу этэриҥ курдук, үтүө да, мөкү да өрүттэрдээх. Холобур, хаһан да көрбөтөх дьонуҥ  билэн-көрөн  кэпсэтэллэрэ, мин суруйууларбын ааҕалларын туһунан этэллэрэ истиэххэ үчүгэй. Хас эмэ сүүһүнэн киһиттэн ала-чуо миигин холбуйан, сүһэн ылан өйдөөн хаалаллара туох да куһаҕана суох. Туох эмэ наада буоллаҕына, мин сонно тута Фейсбукка суруйабын. Оччоҕо били, «френд» диэн ааттанар дьонум үөрэ-көтө  көмөлөһөллөр. Ити кыһарыйар кыһалҕаны аччатар эрэ буолбатах, биир санаалаах, миигин өйүүр элбэх доҕордоото. Мин онтон үөрэбин эрэ. Оттон бэрдэ суох өттүгэр тохтуур буоллахха, төһөнөн элбэх киһи эйиигин кытта социальнай ситим нөҥүө билсэр да, соччонон сөпсөспөт, сөбүлээбэт дьон кэккэтэ эмиэ хаҥыы туруон эмиэ сөп.

Дьону-сэргэни  кэлин уопсастыбаннай үлэҕэ сыһыарыы, тардыы күүскэ бара турар кэмигэр олоробут. Эйиигин уопсастыбанньык диэххэ сөп дуо?

— Арааһа, сөп буолуо. Холобур, манныгы оҥорон көрүөх. Улахан уот турдун. Ону умуруорууга элбэх киһи кыттар: диспетчер, баһаарынай массыына суоппара, о.д.а. Кинилэр уоту умуруорууга быһаччы  киирбэттэр эрээри биир кэлимсэ улахан процесска кытталлар. Син эмиэ ол тэҥэ социальнай ситимнэр нөҥүө сытыы ыйытыгы көтөҕүү, маныаха дьон санаатын түмүү уопсастыбаннай үлэ биир көрүҥэ диэн санаалаахпын. Уонна итини балачча кыайабын диэн бэйэбэр сыана быһабын. Мин курдук интернеккэ «хаһыытааччылары» холобур,  дьокутааттар – үрдүкү өһүөлээхтэр истиэхтээхтэр. Табыгастааҕын, туһалааҕын талан ылан, олоххо киллэриэхтээхтэр. Интернеккэ «хаһыытааччылар» бары сөпкө этэллэр диэбэппин, кинилэр да алҕаһыыллара, сыыһаны-халтыны таһаараллара ханна барыай, баар. Бу элбэх бириэмэни эрэйэр. Кэлин мантан тэйиэхпин, «кыһыл тылынан” кураанаҕы кулгуйа олорбокко, дьиҥнээх дьыаланан дьарыктанар лаппа ордук диэн санааҕа кэлэбин.  

Эһэҥ, саха чулуу киһитин олорбут олоҕо, сыраласпыт үлэтэ болҕомтоҥ үөһүттэн түспэт буолуохтаах…

— Кырдьыга да оннук. Кини суруйан хаалларбыт айымньыларын толору хомуурунньуга  —  куруук илиим иһигэр. Остуолбар мэлдьи ууран сытыарар, бүтэйдии тартаран турар ааҕар бастыҥ кинигэлэрим. Кини айан, сүрэҕинэн-дууһатынан иитиэхтээн таһаарбыт айар үлэлэрин, ыстатыйаларын  хос-хос ааҕабын. Кини хаартыскаҕа түһэрэн, оччотооҕу кэми-кэрдиини үйэтиппит барҕа  баайын чинчийэбин, үөрэтэбин. Киниэхэ ыкса чугас сылдьыбыппыттан, 1995 сылтан саҕалаан тиһэх күннэригэр диэри биир баайыынан үлэлээбиппиттэн бэйэбин толору дьоллоох киһинэн ааҕынабын.  Кини дьуоҕурдан дьиппинитэ сытыарбыт санаатын-оноотун, эппит тылын, быһаарыыларын ыйааһын бэскитигэр ууран, куруук ырытабын, ыараҥнатабын. Уонна итилэр суолталарын билигин эрэ кэлэммин дьэҥкэтик өйдүүбүн, туох эрэ саҥаны аһабын. Кини мин олохпор мэлдьи баар. Чэпчэкитэ суох кэмнэрбэр киниттэн санаабар сүбэлэтэбин-амалатабын, сороҕор көмө да көрдөһөбүн. 

Эһэҕин кытта куруук биир санаанан салайтарар этибит диигин. Эдэр киһи биирдэ эмэ кини этиититтэн, тылыттан  тахсыбыт түгэннээҕиҥ дуо?

— Кини ырааҕынан ыатаран ырытары, киһини бэйэтин тылыгар киллэрэри сатыыр ураты дьоҕурдааҕа. Бэйэтин санаатын хайдахтаах курдук туруулаһарын, туруорсарын уонна ситиһэрин элбэхтэ сөҕө-махтайа көрбүтүм. Биирдэ эмэ бэйэм испэр сөпсөспөт бүччүм санаалар киирэллэрэ. Холобур, «Таатта» музейы хара бастакыттан кыһыҥҥы дьиэ быһыытынан таастан тутар баҕалаах этим.  Субу соторутааҕыта  бизнес-процесс теориятын үөрэтэ сылдьаммын,  науканан бигэ тирэхтэммит «MVP» , ол эбэтэр минимально жизнеспособного продукта  диэн сыалай концепция баарын биллим. Өссө 1999 сыллаахха эһэм оччолорго өссө айылла да илик ити систиэмэнэн салайтарбыт эбит.  Маны чуолкайдыы түстэххэ, бу концепция бэрт дьоҕус кыаҕынан муҥутуур улахан түмүгү ситиһиигэ туһаайыллар. Ити айылла да илиги бэйэ өйүнэн толкуйдаан таһааран олоххо киллэрии  – мин эһэм дьоҕура, талаана этэ.


1998 сыллаахха кириисис таҥнары сатыылаан, сабардаан турар кэмигэр улахан ороскуоттаах, олус сыаналаах музейы тута сатаабыта буоллар, ити кыаллыа суох эбит. Кэлин кэлэммин мин маны барытын өйдүүбүн. Сотору музей тэриллибитэ 20 сыла буолуо. Ити сыллар усталаах-туораларыгар музей үлэлиир, бэйэтин соругун – сырдатар, иитэр аналын тилэри толорор.
Мин билигин  хас да бырайыагы үп-харчы кырыымчыгыттан, кадр тиийбэтиттэн эбэтэр  бородуукта ситэритэ суоҕуттан быстах кэмҥэ тохтотон туруорабын. Бу түгэҥҥэ мин эһэбин саныыбын. Кини суохтан музей сыалай комплекстарын оҥорон, дьэндэтэн таһаарара.

Эһэм – куруук миигинниин...

Үс оҕолоох, саха дьоһун-мааны ыалаҕыт. Оҕолоргор, хос эһэлэрэ Суорун Омоллоон туһунан төһө тиэрдэҕин, кэпсиигин?

— Оҕолорбун эһэм төрүттээбит Суоттутааҕы, Чөркөөхтөөҕү, Ытык Күөллээҕи музейдарга тиһигин быспакка сырытыннарабын. Суорун Омоллоон Улуу Кыайыы күнүгэр сыһыары тутан сэрии сылларыгар суруллубут «Ньургун Боотур» опера айыллыбыт устуоруйатын улахан уолбун кытта чинчийбиппит. Онно бэйэбитигэр олус элбэх интэриэһинэй чахчылары билбиппит. Сэрии кэмигэр операны көрө, истэ дьон  хото мустар, тоҕуоруһар, онтон киирбит үп-харчы барыта хомуллан  фроҥҥа бэриллэр эбит. Бэл, Сталин махтанан телеграмма ыыппыт. Аҕыйах сыл иннинэ эһэбин «буржуазнай националист» диэннэр ытан өлөрө сыспыттар эбит. Ити барыта Олоҥхо буржуазнай хаалынньаҥ диэни кытта ситимнэммит. Олох диэн оннук: биирдэ ат уорҕатыгар, биирдэ ат өрөҕөтүгэр буола түһүөххэ сөп. Эһэм Суорун Омоллоон олоҕо — бэйэтэ ураты ис хоһоонноох киинэ. Кини сэрии иннинэ өссө кириллица киирэ да илигинэ сахалыы былыргы алпаабытынан  элбэх букубаар учуобунньугун оҥорбутун элбэх киһи билбэт. Ол аата эһэм оҥорбут кинигэлэринэн саха норуота ааҕыыга, сурукка-бичиккэ үөрэммит. Былатыан Ойуунускай аатын сүгэр музейы эмиэ кини олохтообута.

Эһэм туһунан билэрбин бүүс-бүтүннүүтүн оҕолорбор кэпсии, тиэрдэ туруу – мин ытык иэһим.

Бу кэпсэтэ олороммун биир маннык түгэни санаан кэллим. Эһэбит биһигинниин эрдэҕинэ, олохтон бардаҕына, кинини ханна көмөр туһунан тыл быһаҕаһын да ыһыктыбатаҕа. Биирдэ кинилиин төрөөбүт алааһыгар тиийэммит дуоһуйа сынньаммыппыт, күүлэйдээбиппит. Эһэм ийэтэ көмүллэн сытар сирин көрдөрбүтэ уонна ийэтин, оччолорго хайдах-туох олорбуттарын, бастакы хоһооннорун хайдах кистээбитин, Таатта үрэҕин аҕатынаан хайдах хаайбыттарын, чугастааҕы күөл уутун толороору быһыты туппуттарын истиҥник-иһирэхтик, киһини долгутар гына кэпсээбитэ. Онно мин кини тугу этиэн баҕарбытын тутатына өйдөөбөтөҕүм. “98 сааһыгар манна өссө биир музейы тутаары гынар буоллаҕа дуу?” диэн санаа үүйэ-хаайа туппута. Эһэбит олохтон барбытын кэннэ биһиги, Мэҥэ Хаҥалас  Дойдутугар эбэбит таһыгар таһаарар санаалаах этибит. Эһэбин кытта кини алааһыгар, ийэтэ кистэнэн сытар сиригэр сылдьыбыппын, онно кэпсээнинэн кини тугу этиэн баҕарбытын дьэ, өйдөөбүтүм.  Эһэбит Суорун Омоллоон хаһан да быһа-бааччы этэн кээспэт, куруук ити курдук ханан эрэ ханарытан, ырааҕынан эргитэн, элбэх толкуйга киллэрэн, таайтарыылаахтык  этэр буолара.

Кэпсэтиибит түмүгэр эһэҥ Суорун Омоллоон үлэтин салгыыр инникигэ былааныҥ туһунан кэпсии түс  эрэ.

— Хас көлүөнэ аайы  Суорун Омоллоон олоҕун, үлэтин, айымньыларын үөрэтэ, билэ сатыыр дьон ахсаана элбии, эбиллэ туруоҕа. Маны дириҥник хайан, дьоһуннук үөрэтиигэ улахан учуонайдар ылсыахтара. Урут-уруккуттан кини түһэрбит хаартыскаларын киэҥ эйгэҕэ таһаарар баҕалаахпын. Кини бэртээхэй хаартыскаларыгар Саха сирин устуоруйатын үйэ аҥаарынааҕы кэмэ субу баардыы көстөр. Билигин “Суорун инстаграма” диэн оробуочай ааттаах бырайыак сотору кэминэн олоххо киирэригэр бүк эрэллээхпин.

Алексей, кистээбэппин, эйиигин кытта маннык биһирэбиллээх кэпсэтии күөдьүйүөҕэр бүк эрэллээх этим. Ол иһин махтанабын уонна олоххор барыта этэҥҥэ буоллун диэн баҕа санаабын этэбин.

 Елена ОБУТОВА, СӨ бэчээтин туйгуна, РФ суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ.