Дьөһөгөй оҕотун маанылаах симэҕэ

Ньурба улуустааҕы «Модун күүс, өркөн өй, ыра санаа» ыһыаҕар  Дьокуускайтан АЙАР КУТ медиа-проект  айар бөлөҕө ыалдьыттаата.  Ньурбаттан төрүттээх Дьокуускай куорат  Саха-канадскай оскуолатын 7 кылааһын үөрэнээччитэ, журналистика куруһуогун юнкора Сайыына Борисова Ньурба улуустааҕы ыһыаҕын  уус-уран түһүлгэтин туһунан  суруйуутун  билсиһиннэрэбит.

Ньурба ыһыаҕа олус сахалыы дириҥ ис хоһоонноох диэн көрдүм. Уус-уран түһүлгэҕэ нэһилиэктэртэн норуот маастардара, уустара бэйэлэрин үлэлэрин норуот сыанатыгар таһаарбыттар, ону таһынан, эргэ хаартыскалар улуус остуоруйатын кэпсээн, хас биирдии нэһилиэк дьоно-сэргэтэ ону барытын харыстаан, киэн туттан сыаналыыр хамыыһыйа көрүүтүгэр туспа муннук оҥорбуттарын биһирээтим. Манна Дьөһөгөй оҕотун симэҕэ аныгылыы тигиинэн да баара, 19-с үйэтинээҕи да баара. Ити барыта Ньурба олохтоохторо уруккуну умнубакка, өбүгэлэрин дьарыктарын саныы-өйдүү, сайыннара, сыаналыы сылдьалларын туоһулуур.

 Холобур, Аканаттан 19-с үйэтинээҕи сылгы чаппарааҕа, Хатыыттан үрүҥ көмүс ыҥыыр, нагаайка, холхуос саҕанааҕы алтан иҥэһэлэр (уустар оҥоһуулара), үүннэр, удьурҕайтан оҥоһуллубут баххах, тайах муоһунан оҥоһуллубут тэриэккэ, 160 сыл анараа өттүгэр оҥоһуллубут мас шкатулка( кырааската туос, уруһуйугар аттаах булчут улары ытаары турар) бааллар.

Хатыы нэһилиэгин музейын дьикти экспонаттарын  Иван Яковлевич Танхаров муспута быыстапкаҕа көрүөхтэн эриэккэс.

Ньурбатааҕы техническэй лицей оҕолорун тимири, маһы, муоһу кытта үлэлииргэ Иванов Николай Михайлович уонна кини кэргэнэ Федорова Мария Дорофеевна уһуйаллар эбит. Кинилэр оҕолорун оҥоһуктарын быыстапкатыгар киһи бөҕөтө тоҕуоруспут этэ. Кырдьык, оҕо дьоҕурун сайыннарарга  күүскэ кыһаллан үлэлиир учууталлар эбиттэр.

Биирдиилээн нэһилиэктэргэ култуура, үөрэҕирии үлэһиттэрэ иистэниэн баҕалаахтары түмэн араас ньыманан тигиигэ бэйэ-бэйэлэрин үөрэтиһэр эбиттэр. Ол курдук, Чуукааар нэһилиэгин олохтоохторо, былыргы нэһилиэк төрүттэммитин туһунан номоххо олоҕуран, кыбытыы тигиинэн панно оҥорбуттар.

Сунтаар улууһуттан быыстапкаҕа сылгы сиэдэрэй киэргэлэ,  улуус остуоруйатын кэпсиир араас хаартыскалара быыстапканы көрө кэлбит дьону сэҥээртилэр.

Ыһыах тэрийэр кэмитиэтин чилиэнэ, Ньурбатааҕы Ксенофонт Уткин аатынан Норуоттар Доҕордоһууларын түмэл отделын сэбиэдиссэйэ Борис Борисович Борисовы кытта кэпсэтэбит.

— Борис Борисович, хас сыллаахтан бу маннык быыстапканы ыытаҕытый?

Б.Б.:Ньурбаҕа бу быыстапканы сылын аайы ыытабыт. Бастаан  норуот уус- уран айымньытын быыстапкатын ыытаааччыбыт, онно туох-баар оҥоһук барыта киирээччи. Онтон быйыл (ол иннинэ эмиэ хас да сыллааҕыта ыыта сылдьыбыппыт) сылгы киэргэлигэр уонна былыргы хаартыскаларга анаатыбыт.  Быыстапка кыттааччылара үксүн бэйэбит Ньурба улууһун 18 нэһилиэгиттэн, маны таһынан, Сунтаар улууһуттан бааллар.

Ыһыах саха төрүт култууратын сырдатар аналлаах. Ол быһыытынан норут уус-уран айымньытын көрдөрөөһүн саамай табыгастаах кэмэ дии саныыбын, манна элбэх киһи мустар. Ыһыах чахчы сахалыы тыыннаах буолар, онон дьон бу оҥоһуктары көрөн сахабын диэн сананыытыгар уонна саха култууратын үйэтэтиитигэр эмиэ сыһыаннаах буолалларын көрөллөр.

— Быйылгы быыстапка темата ханныгый?

Б.Б: Быйылгы быыстапка темата “Дьөһөгөй оҕотун киэргэлэ”. Сахаларга сылгы ытык кыыл буолар, өссө оннооҕор үһүйээннэргэ “бастаан ат айыллыбыта, онтон киһи төрөөбүтэ” дииллэр. Онон Уордаах Күрүү Дьөһөгөй оҕотун саха былыр-былыргыттан маанылаан киэргэтэн, өрө тутан кэлбит кыыла буолар. Миинэр миҥэни хаһаайыстыбаҕа, уонна дьэ, барытыгар да туһанан олорбуппут наһаа ытыктаан, ол иһин сылгы киэргэлэ олус сиэдэрэй уонна уустук оҥоһууулаах. Атын омуктар сылгыларын киэргэлэ саха киэнигэр тиийбэт, саха киэнэ биир чыпчаал уонна уустук оҥоһуулаах дии саныыбын.

Бу быыстапкаҕа кыттааччылар элбэхтэр. 100-тэн тахса сылын аайы туоһу суругу туттарабыт, быйыл даҕаны оннук буолуох курдук. Ыһыахха кэлбит киһи быыстапкабытын син-биир көрөн ааһар,  онон холоотоххо сыллата быыстапканы  4-5 тыһ. киһи көрөр.

— Кыайыылаахтарга  туох бириис бэриллэрий?

Б.Б.:Кыайыылаахтарга Ньурба ыһыаҕар, үгэс быһыытынан, биһиги урбаанньыттарбыт бириис туруораллар. Быйыл саамай муҥутуур кыайыылаахпытыгар 25 тыһ. солк. бэриллиэхтээх, арааас сыаналаах бириистэр элбэхтэр уонна кыттыбыт дьоннору барыларын туоһу суругунан, араас бирииһинэн бэлиэтиибит.

— Салгыы кыайыылаахтар ханнна эмит кытта баралллар дуо?

Б.Б.: Манна кытттыбыт дьону биһиги син-биир сүүмэрдээн ылабыт, бэлиэтэнэбит бэйэбитигэр уонна улууһу көрдөрөр, улуус аатыттан кыттар быыстапкаларга, “Якутия Мастеровая” да буоллун, атын да араас быыстапкаларга барытыгар кытыннарабыт. Онон бу маннык тэрээһиннэр  саҥа ааттары арыйаллар. Манна кыттан баран салгыы эмиэ, дьэ, республика, Россия таһымыгар кытталлар.

Көхтөөх санаалаах, олоҕу туругурда сатыыр дьон кытталлар. Сорохтор бэйэлэрэ дьиэҕэ олорон эрэн оҥоһуктарын оҥороллор уонна быыстапкаҕа кытталларыгар кинилэр ханнык эрэ барьеры ааһаллар  дии саныыбын. «Мин үлэбин киһи көрүөхтээх” диэн үтүө санааттан  саҕаланар быыстапкаҕа кыттыы, онтон көрөн-билэн, этэргэ дылы,  ханна эмит ыраах кыттыахха диэтэххэ төттөрүтүн били дьиэҕэ олорор дьоммут үөрүүннэн сөбүлэһэр буолаллар.

Бу курдук Ньурба улуустааҕы ыһыаҕар эдэр ыччыкка, оҕолорго бэйэлэрин остуоруйаларын, билиилэрин-көрүүлэрин кэҥэтэргэ олус туһалаах быыстапка буолан ааста.

Махтанабын бу суруйарбар көмөлөспүт кураторбар кыраайы үөрэтээччи, историк Виктор Борисович Борисовка.

Сайыына Борисова, Саха-канадскай оскуола 7 “а” кылааһын үөрэнээччитэ