Айыы дьонун алгыстаах ырыаһыта М.Н.Петрова — Тойуктаах Марыына.

«Туойар Марина Петрова!» — диэн тыллар төһөлөөх элбэх киһи сүргэтин көтөхпүттэрэ, уйулҕатын хамсаппыттара буолуой? Ааҕан сиппэккин…

    Кини туойдар эрэ, сарсыардааҥы сырдык сыдьаайбытыныы, эбэтэр эмискэ уурайбыт этиҥнээх ардах кэнниттэн ыраас салгыны эҕирийбиттии, киһи дьэгдьийэ, чэпчии түһэр. Оннук сырдыгынан уонна ырааһынан киһиэхэ дьайар күүстээҕэ кини алгыстаах ырыата- тойуга!

    Дьон өйүгэр – санаатыгар ХХ үйэ чулуу тойуксутун быһыытынан, Саха Республикатын культуратын  үтүөлээх үлэһитэ Марина Никифоровна Петрова- Тойуктаах Марыына үтүө өйдөбүл буолан хаалла.

    Марина Никифоровна олорбут, үлэлээбит үтүө дойдутугар- Акана нэһилиэгэр өр сылларга кулуупка үлэлээбитим, элбэхтик кинилиин алтыспытым. Кини киирбит ыалдьыты  мэлдьи сүөгэй үүттээх хойуу чэйинэн, арыылаах алаадьынан күндүлээччи, кэрэ кэпсээн кэһиилээх көрсөөччү. Тойуктаах Марыына олорон ааспыт олоҕун үйэтитэр, умнуллубат кэрдиис кэмнэрин үүнэр көлүөнэҕэ тириэрдэр биһиги ытык иэспит.

    Ньурба улууһугар 1 Хаҥалас нэһилиэгин мандар – силик айылҕалаах, үтүөкэннээх түөлбэтигэр – Мас Арыыга 1929 сыллаахха, тохсунньу томороон тымныытын саҕана, элбэх оҕолоох Максимов Федот Васильевич (Оботтоох Сөдүөт) үһүс кыыһа Марыына алтыс оҕонон төрөөбүтэ. Оботтоох Сөдүөт норуокка аатырбыт олоҥхоһут, оһуокайдьыт,тойуксут быһыытынан биллэр. Үс түүннээх күн тэбэн туран олоҥхолуур үһү да, олоҥхотун түгэҕэ көстүбэт, бараммат баай тыллаах олоҥхоһут этэ дииллэр.

    Марыына төрөппүт ийэтэ Поликарпова Мария Степановна эмиэ үчүгэй куоластаах ырыаһыт, оһуокайдьыт эбит. Элбэх оҕоҕо баттатан Сөдүөт Марыынаны кыра сааһыгар Акана олохтооҕугар Петров Никифор Ивановичка (Хаххаһа Никииппэргэ) ииттэрэ биэрбит. Бу киһи  бастакы кэргэнэ өлбүт, оҕоломмотохтор. Онтон Захаров Павел огдооботун Мотуруонаны кэргэн ылбыт уонна түөрт оҕону төрөппүт. Онон Марыына иитиллибитинэн алта оҕолоох ыалга улааппыта.

    Марыына олох оҕо сырыттаҕына, кэлэ-бара, хонон-өрөөн ааһар Доҕоруус Чыычааҕа диэн ааттаах олоҥхоһуту элбэхтик истибитэ. Кини олоҥхото кыысчаан уйулҕатын уһугуннарбыта: “Доҕоруус Чыычааҕын курдук ыллаабыт-туойбут киһи!» диэн ыра санаа саҕыллыбыта. Айылҕа биэрбит талаана өр хаайыллабатаҕа. 14 саастааҕар кыыс оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан, аан бастаан 1942 сыллаахха оскуола сценатыгар “Бырастыы , эн Кавказ» диэн норуот ырыатын толорон, көрөөччүлэр биһирэбиллэрин ылбыта. Марыына итинтэн ыла сценаҕа сотору-сотору тахсар буолбута. Ол курдук сөбүлээн “Марфа ырыатын»,  «Ньургун Боотур» олоҥхоттон Абааһы Кыыһын ырыатын сөбүлээн ыллыыра.

    Марыына ыллыырын таһынан 1948-49 с.с.“Лоокуут уонна Ньургуһун» спектакльга оонньообута. Улуу Кыайыы кэннитттэн сыллата ыытыллар ыһыахтарга, бырааһынньыктарга оһуокай тардыллара. Онно Марыына оһуокайы үтүктээччи, онтон кэлин оһуокайы таһаарааччы быһыытынан түһүлгэттэн арахпат этэ.

    Ньурба кулуубун сценатыгар театр артыыстара Сергей Зверев, Устин Нохсоров, Марфа Васильева ырыаларын-тойуктарын аан бастаан умсугуйа истибитэ уонна ким да истибэтигэр тойук туойарга холонон көрөр буолбута. Нөҥүө сылыгар 1952 сыллаахха культура отделын сэбиэдиссэйэ Г.С.Михайлов, оччотооҕу кулууп сэбиэдиссэйэ М.П.Павлов, кулууп үлэһитэ И.Е. Давыдов Марыына талаанын таба көрөннөр, кинини ырыаҕа-тойукка сүбэлээбиттэрэ. Онон Марыына аан бастаан норуот иннигэр тойук туойа тахсыбыта. Ол кэнниттэн Ньурбаны кэрэ куоластаах саҥа тойуксут кыыс туһунан үөрүүлээх сурах тилийэ көппүтэ.

    1954 сыллаахха Дьокуускайга Саха сирин ыччатын 1 фестивала ыытыллыбыта. Ньурба делегациятын састаабыгар киирэн, олунньу ый 12 күнүгэр, киэһэ 7 чаастан Саха театрын сценатыгар концертка кыттыбыта. Марыына сценаҕа ахсыс нүөмэринэн тахсыбыта. Маҥнайгы мүнүүтэҕэ долгуйуу, саллыы биллэн турар баара. Ол эрээри айылҕа биэрбит талаана баһыйбыта. Бу умнуллубат түгэни “Кыым» хаһыат селькора бу курдук суруйан турар: “ … сцена5а кыра, хатыҥыр, бүрэтиҥи көрүҥнээх эрээри, сытыы сирэйдээх-харахтаах кыыс таҕыста. Саала чуумпурарын кэтэһэн, Марыына холку баҕайытык төбөтүн кыҥначчы быраҕан, ханнык эрэ долгураҥҥа уйдаран көтөн хаалыахтыы турбахтаата.

    Онтон, дьэ дуо! Күүстээх, дэгэттээх, ураты кэрэ сүһүөх- сүһүөх кылыһахтаах куолаһынан туойан кудулутан киирэн барда ээ! Куугунуу олорбут саала дьоно уоска бэрдэрбиттии эмискэ чуумпуран хааллылар. Ыраас дьэҥкир куолас курустаал таастыы лыҥкынаан, истиэнэттэн истиэнэҕэ охсуллан, онтон тэйэн саала үрдүнэн дьигиһийбэхтээн барда. Хайдах эрэ Саха театрын киэҥ сцената куччаабыкка, Марыына улааппыкка, олоҥхо аатырбыт кырасаабыссата Туйаарыма Куо бэйэтинэн кэлэн, бар дьонугар ыллаан куйуһута турарын курдук буолан хаалла.

    Былыргылар үчүгэй тойук иччилээх диэччилэр. Онуоха дылы саала тойук кэрэ дорҕооннорун иҥэринэн, тула өттө бүтүннүүтэ дьириһийэ – кылыһыйа турда. Дорҕоон сүүрүгэ көрөөччү сүрэҕин көрбүтүнэн киирэн баран, эккэр-хааҥҥар тарҕанан дьырылыыр. Ханна олороргун умнан, умсулҕаннаах тойук иһигэр киирэҥҥин, тулалыыр эйгэҥ барыта ханна эрэ симэлийэн хаалла. Тойук саҕаламмытын курдук эмискэ тохтоото да, саала куйуһуйа турда, бэл, вестибюль кытары дуораһыйара иһилиннэ.

    Эмискэ саала өрө эккирии, ытыс тыаһынан хабылла түстэ. Онтон күргүөмүнэн “бис», да “браво” буолла, “өссө” үөһэ “өссө”, өй- мэйдээх тулуйбат көйгүөрэ оргуйда» -диэн селькор көрөөччүлэр үрдүк сыанабылларын бу баардык сиһилии ойуулаабыт эбит.

    Ити курдук Марина Петрова Москваҕа тыа сирин самодеятельноһын Бүтүн Союзтааҕы көрүүтүгэр кыттар чиэскэ тиксибитэ. Москваҕа да тиийэн, кый ыраах Дьөҥкүүдэ Эбэ кытылыгар төрөөбүт саха кыыһа ырыаҕа-тойукка республикатын чиэһин эмиэ бэрт кыахтаахтык көмүскээбитэ. Москва жюрита “Эйэ» диэн тойугун үрдүктүк сыаналаан, бастакы бириистээх миэстэҕэ тиксибитин иһитиннэрбитэ.

    Эргиллэн кэлээтин кытта Саха театрыгар артыыһынан илдьэ хаалбыттара. Бастаан Саха концертнай эстраднай бюротугар, онтон Саха государственнай музыкальнай драматическай театрыгар солисканан үлэлиир. Кини бу үлэлиир кэмигэр талаана ордук чочуллар, сцена культуратыгар үөрэнэр, профессиональнай артыыскаттан уратыта суох буолар. Биһиги Марыынабыт Саха театрыгар үлэлии сылдьан, саха норуотун аатырбыт ырыаһыттарын Анна Егорованы, Надежда Шепелеваны, Марфа Васильеваны, Анастасия Лыткинаны кытта дьүөгэлэспитэ. Кинилэр тыаттан сылдьар кыыһы сцена маастарыстыбатын араас ымпыгар- чымпыгар үөрэппиттэрэ, ырыаны- тойугу таптыырга такайбыттара. Театрга төһө да кылгас кэмҥэ үлэлээтэр, улахан ырыаһыттар амарах сыһыаннарын, үтүө өйдөбүл гынан, мэлдьи махтана саныыр буолара.

    Норуокка биллэр тойуксут быһыытынан аатырыар-суолуруор диэри Марина Никифоровна Сахатын сирин хоту-соҕуруу, илин- арҕаа оройуоннарын барытын кэрийбитэ. Сылдьыбыт сирин аайы талба талаанын, көмүс күөмэйин иһин уруй-айхал тылларын Марыына элбэхтик истибитэ, киэҥ билиниини ылбыта. Ол элбэх сырыылартан ордук ойуччу тутан, Ньурба, Сунтаар биллиилээх тойуксуттарын кытта 1963 сыллаахха кулун тутар 6 күнүттэн муус устар 8 күнүгэр диэри республика киин оройуоннарынан: Хаҥалаһынан, Тааттанан, Намынан, Мэҥэ- Хаҥалаһынан, Чурапчынан гастроллаабыттарын ахтара. Онно норуот талааннаахтара барыта 36 нэһилиэги хабан, 43 концерды көрдөрбүттэрэ, Бүлүү сүнньүн  кылыһахтаах ырыатын-тойугун, оһуокайын күүрээннээхтик киэҥ араҥаҕа таһаарбыттара билигин да, дьон өйүгэр- санаатыгар иҥэн сылдьара саарбаҕа суох.

    1973 сыллаахха ССРС культуратын министерствота Бүтүн Союзтааҕы “Мелодия» фирма грампластинкаҕа устубута. Онно кини саха народнай поэттарын тылларыгар « Сыбаайба ырыата», «Бүлүү», «Ыһыах ырыата», «Саха айхала», « Тапталлааҕым аата», «Саҥа Дьыл киэһэтэ», «Дьөҥкүүдэ» уо.д.а. ырыалара- тойуктара киллэриллибиттэрэ. Билигин бу пластинка сахалыы тыыннаах ыалга дэҥҥэ көстөр үтүө өйдөбүнньүк быһыытынан уурулла сытара саарбаҕа суох.

    Норуот талааннааҕар 1990 сыл олунньу ыйа ураты суолталаммыта. Ити биир сыл иннинэ Саха Республикатын культуратын министерствота кинини Улан-Удэҕэ командировкаҕа ыыта сылдьыбыта. Онно Тойуктаах Марыынаны Парижка баар Аан дойду норуоттарын культураларын киинин директора Франсуаза Грюнд сүрдээҕин сөбүлүү көрөн, “Россия дьахталларын куолаһа» проекка кыттарыгар ыҥырбыта. Ол курдук Франция, Бельгия, Голландия сирдэринэн саха кылыһахтаах ырыатын Марина Никифоровна Сунтаар күөрэгэйинээн Мария Ивановалыын ыллаан-туойан, омук көрөөччүлэрин биһирэбиллэрин ылан кэлбиттэрэ.

    1992 сыллаахха ахсынньы 25 күнүгэр Акана нэһилиэгэр “Алгыс баһа сыаланнын» диэн М.Н.Петрова- Тойуктаах Марыына сценаҕа тахсыбыта үйэ аҥардаах үбүлүөйүн бэлиэтиир тэрээһин ыытыллыбыта. Улахан талаан уһаарыллыытын кэрдиис кэмнэрэ, кэрэ бэлиэ түгэннэрэ ахтыллыбыттара. Бу үтүөкэн биэчэри хомоҕой тыллаах хоһоонньута, алгысчыта , Н.Афанасьев уонна эдэркээн тойуксут Люда Сергеева аал уоту оттон, алгыс тылынан, тойугунан айхаллаан аспыттара. Биэчэри Наталья Иванова иилээн-саҕалаан ыыппыта. Ыаллыы Сунтаартан Н.И.Харитонов – Николай Чуор салайааччылаах делегация кэлэн ытык ыалдьыт буолбуттара. Дьүөгэлэрэ — норуот талааннаахтара Мария Егорова, Екатерина Захарова ырыанан-тойугунан эҕэрдэлээбиттэрэ. Бу күн эҕэрдэ тыл эгэлгэтэ, алгыс баһын сыалааҕа, саха тылын сүмэлээҕэ этиллибитэ.

    Дьоро киэһэ түмүгэр Марыына: “Тойукка уһуйбут кыыспар эрэлим бэлиэтигэр» диэн туран, Людаҕа сахалыы бастыҥа кэтэрдибитин, дьоно — сэргэтэ атахтарыгар туран эҕэрдэлээбиттэрэ. Бу чулуу тойуксуттан бастыҥа кэппит кыыс, билигин М.Н.Петрова – Тойуктаах Марыына аатын сүгэр культура дьиэтигэр худругунан үлэлиир. Людмила Жиркова Ньурбалар элбэҕи эрэнэр кэскиллээх тойуксуппут, талааннаах оһуокайдьыппыт.

    М.Н. Петрова – Тойуктаах Марыына орто дойдуга төрөөн, ийэ буолар ытык иэһин толорон икки оҕоломмута. Улахан уола Борис Васильевич оскуола оҕолорун тустууга уһуйбута, кэтэхтэн үөрэнэн үрдүк үөрэҕи бүтэрбитэ. Кэргэнинээн Люция Григорьевналыын Марина диэн биир кыыс оҕолоохтор. Борис Васильевич ийэтин аатын үйэтитэн, грампластинкаҕа уһуллубут ырыаларын-тойуктарын дискэҕэ түһэртэрбитэ. Кини 50 сааһын туолан баран, үлэлии-хамсыы сылдьан, 2008 сыллаахха эмискэ ыалдьан олохтон туораабыта.

    Марина Никифоровна иккис оҕото Диана ийэтин батан олус талааннааҕа. Кини кыра сааһыттан ырыаҕа-тойукка уһуллан,  Улан- Удэтээҕи культура институтугар ситиһиилээхтик үөрэнэ сылдьан, саха кылыһахтаах ырыатын кыраныысса таһыгар иһитиннэрэн киэҥ биһирэбили ылбыта. Ол сылдьан сүрэҕэр улахан операция барбыта уонна олох эдэркээн сааһыгар ыарахан ыарыыттан күн сириттэн сүппүтэ. Инники эрэлэ, туйах хатарыах, аатын ааттатыах кыыһа суох буолбутугар, ийэ барахсан хараастан: “Ырыаһыт буолуу киһи олоҕор дьолу аҕалбат быһылаах дуу, ол да буоллар мин олорон ааспыт олохпуттан аккаастаныахпын, хаттаан төрөөтөхпүнэ да, атыннык олоруохпун өйүм хоппот…” – диэн этэн турардаах.

    Айыы дьонун алгыстаах ырыаһыта М.Н.Петрова – Тойуктаах Марыына айар үлэ албаннаах аартыгын тэлэн, бар- дьонугар күндү кэһиитин – чуор тойугун, ыллам ырыатын бэлэх ууммута. Кини саамал кымыстаах, дьэрэкээн сибэккилээх самаан сайыммыт ыһыахтарыгар киэҥ-холку, кэрэ кылыһахтаах куолаһынан бар дьонугар алгыһын анаан үөрдэрэ-көтүтэрэ, сүргэлэрин көтөҕөрө. Кини олорон ааспыт олоҕун устатын тухары төһөлөөх элбэх көрүүлэргэ, күрэхтэргэ, фестивалларга кыттан Ньурба аатын ааттаппыта, суон сурахтаабыта буолуой?! Төһөлөөх элбэх тэрээһиннэргэ, ытык ыһыахтарга айхал тойугунан айхаллаабытын ааҕан сиппэккин!

    Саха тыллаах баарын тухары Тойуктаах Марыынабыт албаннаах ааттаннын, ыллаабыт ырыатын ыллам ыччат ыллаатын, туойбут тойугун талба талаан тарҕаттын!

 Р.Н.Николаева. Н.И.Харитонов- Николай Чуор аатынан “Кыталык» культура дыбарыаһын иһинэн үэлиир “Талба талааннаахтар түһүлгэлэрэ» НФК салайааччыта. Ньурба куората.