Розалия Тихонова диэн ааты Сахабыт Сиригэр истибэтэх киһи суоҕа буолуо. Улахан ыһыахтар Оһуохайдарын түһүлгэтигэр кини чуор куолаһа ыраахтан иһиллэр, дорҕоонноох ынырыы тойуга киһини эрэ бэйэтигэр тардар. Розалия ѳр кэмнэргэ дьиэ кэргэн, оҕо аймах доруобуйатын тупсарарга,сыратын ууран үлэлиир кэмигэр, тѳрүт култууратын,   дьону кэрэхсэтэр ырыатын, оһуордаах оһуохайын дьүѳрэлии тутан үлэлээбитэ, доруобуйаларыгар хааччахтаах оҕолору кытта үлэҕэ,  билигин да үтүѳ холобур быһыытынан туттуллар. 2017 сыллаахха  олох киэҥ аартыгар кынаттанан кѳппүт култууратын эйгэтигэр биир сатабыллаах салайааччы быһыытынан, сайдан–үүнэн эргиллибитэ.

Бүгүҥҥү сурунаалбыт ыалдьыта — Ньурба улууһун култуураҕа начальнига,  өрөспүүбүлүкэҕэ дьахталлартан бастакы Аар Дархан этээччи, мелодист Розалия Михайловна Тихонова.

Аар Дархан оһуокайдьыт, салайааччы

Корр. Розалия Михайловна,  хантан хааннаах, кимтэн кииннээх буоларгын сэһэргии түстэргин?

Р.М. —Мин, Ньурба Чаппандатыттан төрүттээхпин. Дойдум олонхоһуттар, оһуохайдьыттар, норуот уус-уран айымньытын маастардара, ѳбүгэлэрбит үтүѳ үгэстэрин үйэтитэргэ кылааттарын уурбут, ытык дьон киинэ түспүт сирэ. Төрөөбут – үөскээбит түѳлбэм саха тѳрүт култууратын, сиэрдэрин-туомнарын харыстааһыҥҥа, сѳргүтүүгэ улахан оруоллаах. Аҕам Михаил Акимович сылгыһыт, элбэх оһуохайдьыты уһуйбут уус тыллаах оһуохайдьыт этэ. Ийэм Марина Федоровна барахсан атынан айаннаан иһэн иистэнэ, үлэлии сылдьан кѳрбүтүн-туппутун ырыаннан дьүһүйэ сылдьар идэлээх. Аан бастакы олоҥхону алта саастаахпар истибитим. “Хоноһо” диэбиттэрин ѳйдүүбүн, киэһэ олоҥхолуурун истэ, аҕам Туттуковтарга илдьэ барбыта. Оччолорго ыллыыр-туойар киһиэхэ арааһата кэһиибит диэн буспут куурусса сымыытын илдьибиппитин өйдүүбүн. Уопсайынан, оччолорго Чаппанда дьоно-сэргэтэ түмсэн элбэхтик ыллыыллара, туойаллара, оһуохайдыыллара.  6-7 саастаахпар быһыылааҕа, Дьаархантан куукула тыйаатыра ыалдьыттаабытын өйдүүбүн “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхону туруорбуттарын кэлэн көрдөрбүттэрэ. Мин оччолорго Абааһы кыыһын, Сорук Боллур оруолларын бэркэ сэргии кѳрѳн, тутталларын-хапталларын, адьас табыллан туран үтүктэн, дьиэбэр-уоппар, дьоммун-сэргэбин  тахсыылаахтык үтүктэн кѳрүлэтэрим.  Абааһы кыыһын оруола  өргө дылы үлэһит да буолан баран,  Семен Степанович Егоров-Оһуохай Сэмэн “Оҕо Дуулах бухатыыр” олоҥхону туруорбутугар миэхэ Абааһы кыыһын оруолун “ким да эйигиттэн атын кыайар кыаҕа суох” диэн амаҕаччылаан, атын оруолу көрдөөбүтүм үрдүнэн, арахсыспат оруолум буолбута. Ксенофонт  Дмитриевич Уткин-Нүһүлгэн, Семен Степанович, норуот ырыатын толорорбор үтүѳ сүбэһит буолбуттара. Ол курдук, устудьуоннуу да сылдьан Афанасий Семеновичка, 2015 сыллаахха Майя Слепцова туруоруутугар син- биир Абааһы кыыһын оруолун толотторбуттара. Дьиҥэ, олоҥхоҕо Абааһы кыыһын партията ыарахан оруол ээ — турукка киириитэ, тыла-өһө. Ону кыайа тутарым иһин куруук оонньообутум буолуо дии саныыбын.

Читайте также:  АГИКИ- это креатив, знания, творчество
Аар Дархан оһуокайдьыт, салайааччы

Корр. Айылҕаттан талааннааххын биир эмэ түгэҥҥэ, хаһан эмэ санаан ылбытыҥ дуо?

Р.М.  Айылҕа бэйэтэ аһары ыыппатын олох оҕо эрдэхпиттэн ѳйдѳѳбүтүм. Олох кыра сааспыттан ѳр сылларга гипсэҕэ сытан, кырасыабай, оҕо тэҥэ сылдьыахпын, үрүҥ күн анныгар сүүрүѳхпүн-кѳтүѳхпүн баҕарар баҕам суолдьут сулус буолбута.  Онуоха Ньурба тыйаатырын артыыскалара Ольга Григорьева, Валентина Николаева оонньуулларын, таҥастарын, тутталлара-хапталлара үчүгэйин көрөн, кинилэр курдук буоларга дьулуурум күүстээх буолан баччаҕа дылы ыллыы-туойа сырыттаҕым. Кырдьык, киһи бэйэтин таптыахтаах,бэйэтигэр эрэллээх, сарсыҥҥыга баҕа санаалаах буоларын биһиги артыыстарбыт, санаа кыымын сахпыттара диэтэхпинэ сыыспатым буолуо. Култуура кэрэ эйгэтигэр мин киириибэр, кэрэҕэ-үтүѳҕэ тардыһыыбар күүс-кѳмѳ, суолбун бэйэлэрэ да билбэттэринэн ыйан биэрбиттэрэ буолуо диэн саарбахтаабаппын.   Биир кэмҥэ ырыа мелодиятын айар турукка киллэрбит дьоннорбунан Ксенофонт Дмитриевич Уткин, Уйбаан Ороһуунускай буолаллар.

Корр. Олоҥхо тылынан эттэххэ, хоммут уоспут хоннон, дьэ кэпсээммин кэҥээн иһэр дии… Аны Оһуохай туһунан кэпсэтиэх дуу?

Р.М. — Ити этиллибитин курдук, 2010 с. республикаҕа ыытыллыбыт оһуокай  күрэҕин Дархан этээччитэ, 2016 с. СР дьахталларга бастакынан Аар Дархан этээччи буолбутум.

Саас буолла да, ис-испиттэн кычыгыланан кэлэбин, айылҕаҕа тахсар идэлээхпин. Соҕотоҕун хаама сылдьан тулалыыр эйгэни хоһуйа түһэн, тѳбѳбѳр киирбити сааһыланар оҕо эрдэхпиттэн идэм. Айылҕа дьикти кэрэтиттэн үөрэн мичийэн, арыт туох эрэ  курус санаа  киирэн саппаҕырар күннэр да баар буолаллар. Дьон ону таба кѳрѳн «Розалия, ити туохтан олус үөрдүҥ, эбэтэр хомойдун” диэн сэтэрээччи да, соһуйааччы да баар буолааччы. Айар турукка киирии айылҕаттан тутулуктаах. Сорох күн, олус туох да мэһэйэ суох кэмигэр, ырыа, тойук үчүгэйдик тахсааччы.

Аар Дархан оһуокайдьыт, салайааччы

Корр. Оһуохайга кыайыыларгын сэһэргэһиэх…

Р.М. — Оһуохайга кыайыыларым мин нус-хас буоллахпына кэлэллэр. 2010 сыллаахха, Бүлүүгэ буолбут Манчаары оонньуулара мин туспар өрөгөйдөөх буолбута. Түһүлгэҕэ киһитэ элбэҕэ, түһүлгэ киэҥэ-куоҥа. Уонна биири бэлиэтиир наадалаах, оһуокай таһаарар киһи хайаан да кынат дьонноро үчүгэй буолуохтаахтар. Миэхэ куруук күүстээх кынат дьоннорум Светлана Зедгенидзева, Анастасия Кардашевская буолаллар. Кинилэргэ махталым улахан. Кыргыттар баар буоллахтарына чаастан ордук да этиэхпин сѳп. Кинилэр миэхэ кынат буолалларыгар ис сүрэхтэриттэн үтүө санааларынан баҕараллар. Мин ону таайабын, адьас үчүгэй турукка киирэбин, этэргэ дылы, кыайыыга кынаттанабын. Оһуохайдьыт төһөнөн уһуннук этэр да, дьэ, хонноҕо аһыллан санаата чѳллѳрүйэр, аһыллар, бигэ турукка киирэр. Оһуохайдаан баран чэпчиигин. Билигин оһуохай быраабылата уларыйан, бириэмэнэн хааччахтааһын баар буолла. Бу кэмҥэ ситэ эппэккэ, аһыллыбакка хаалыы баар суол.

Читайте также:  Представляем Театр актера и куклы РС (Я), г.Нерюнгри

Корр. Розалия Михайловна, билигин төрөөбүт дойдугар Ньурба улууһун култуураҕа департаменын салайааччытынан үлэлиигин. Үлэҥ хайысхатын билиһиннэриэҥ дуо?

Р.М. — Төрөөбүт улууһум култууратын салайааччытынан анаммытым сылтан ордук кэм ааста. Күүспүн-уохпун салайар өттүгэр уурдум. Култуура үлэһиттэрэ түмсүүнү төрүттүүр дьон. Улууспут баһылыга Алексей Михайлович Иннокентьев култуура эйгэтин өйүүр. “Үлэһиттэр сырдык, ыраас дьиэҕэ үлэлиэхтээхтэр, оччоҕо эдэр да, кырдьаҕас да дьон түмсүөхтэрэ”- диир. Кырдьык, хас биирдии киһи ис санаатын, туругун этинэ үөрэниэхтээх. Ол этинэр, сомоҕолоһор, түмсэр сиринэн култуура дьиэлэрэ буолуохтаахтар. Киһи олорорун тухары үөрэнэр, көрдүүр, онон биир санаанан үлэлииргэ араас ньымалары көрдүүбүт. Тутуу-сайдыы төрдө. Онон, Ньурба улууһугар култуура эйгэтигэр култуура дьиэлэрэ элбииллэр.  Хорулаҕа, Антоновкаҕа кулууп дьиэлэрэ, Маалыкайга култуура дыбарыаьа, искусство оскуолата тутуллаллар. Инникитин Маар бөһүөлэгэр  тутуллара былааннанар.

Корр. Инники былааннарын ханныктарый?

Р.М. — Инникитин санааларым этитиилэрэ бааллар. “Иэйиэхсит суолунан”, “Айыыһыт суолунан”, “Култуураҕа төннүү”, “Таатталардыын алтыһыы” диэн тиэмэлэргэ хойутуу санааннан саҥаны дабайыам. Холобура, “Таатталардыын алтыһыыга” Саха өрөспүүбүлүкэтин «Оһуокай” түмсүүтүн салайааччыта Александр Джурович Данилов ураты мындыр толкуйун, улэбит хайысхатынан бииргэ алтыһан ааспыт кэрэ кэмнэри, араас дьоһун дьоннуун дабыталлаахпын дайыппыт күндү үтүө күннэри сатыырбынан сааһылаатарбын. Оскуола оҕотуттан саҕалаан үлэни күүһүрдүү өһүллүбэккэ утумнаахтык барарыгар оскуоланы кытта биир ситимнээхтик үлэлиири ситистэрбит, диэнтэн сиэттэрэн, Саргылана Семеновна Игнатьева салайааччылаах Арктическай үрдүкү үөрэх кыһатын кытта “Образование + культура” диэн бырайыагынан үлэбит, инникитин төһүү күүс буолуоҕа . Уонна оһуокайга эр дьону түмтэрбит, Эр хоһууттарбыт түптээн түмүстүлэр да, кырдьык, кэскиллээх  буолуо этэ. Ньурбам дьоно ырыа куттаах, былыргыттан бу сиргэ оһуокайдьыттар, олоҥхоһуттар түөлбэлээн олорон ааспыт сирдэрэ. Онон, баҕа санаам туолуо түмсүүлээх түһүлгэ тѳрүттэниэ диэн бигэ эрэллээхпин.

Корр. Розалия Михайловна, кэпсэтиибит түмүгэр, ааҕааччыларга тугу этиэн этэй?

Р.М. — Тыа сиригэр төрөөбүппүт биһиги дьолбут. Ыраас салгын, хамсаныы, чөл кут, дьиҥнээх үлэ тыа сиригэр баар буоллаҕа. Онно култуура эйгэтэ сайдыы суолун солоон, саргыны салайар киин буоллаҕа.  Олорор түөлбэбит сайдыахтаах. Оччотугар тыа сирэ охтон биэрбэт соргута салаллыахтаах. Ол иһин, түмсүү, сомоҕолоһуу хайаатар да наада. Кырдьаҕас дьону убаастыахха, кинилэр олохторун чэпчэтиэххэ. Быйыл мин ийэм 91 сааһын туолла. Ийэлээх киһи сааьырбыппын да арыт умнабын, “Ийээ” диирин тухары киьи кырдьыбытын билиммэт. Ииппит, көрбүт, олох суолугар туруорбут киһибэр, кырдьар сааһыгар үтүө олоҕу түстүөхтээхпин. Ыччаты иитиигэ болҕомто наада. Дьоммор-сэргэбэр, о5олорбор ыарыы ыалласпатын, айаҥҥыт аартыктара алгыһынан арылыннын, кэнчээригит кэҥээтин, кэхтэн биэрбэт кэскиллэнин.

Лариса Аввакумова, суруналыыс